حکمای اسلامی حساب مستقلّی برای این مسأله باز کردهاند که به «مسأله جعل» معروف است و تحلیلی عالی و دقیق در مفهوم علّیت، آفرینش و امثال اینها به عمل آوردهاند و این شبهه را ریشهکن کردهاند. اوّلًا نشان دادهاند که اگر این استدلال صحیح باشد، به طور کلّی علیت را یکجا باید کنار گذاشت، اعمّ از علّیت طبیعی یعنی تحریک و تبدیل چیزی به چیز دیگر، و یا علّیت الهی یعنی ایجاد و آفرینش. ثانیاً محقّق ساختهاند که دو نوع علّیت و دو نوع «جعل» متصوّر است: یکی جعل بسیط و دیگر جعل مرکب. همه آن توهّمات از اینجا پیدا شده که همه جعلها و علیتها را از نوع جعل و علّیت مرکب پنداشتهاند. ما در اینجا در صدد تحقیق آن مسأله که دامنه وسیعی دارد نیستیم و اگر وارد بشویم و همه جوانب مسأله را طرح کنیم، مطلب به درازا خواهد کشید. در اینجا تنها در صدد نشان دادن علل گرایش به مادّیگری از نظر نارساییهای فلسفی در غرب هستیم و ناچار آن اندازه این مطلب را طرح میکنیم که ریشهای از این گرایشها را ارائه دهیم. یکی از آن ریشهها حل نشدن مفهوم آفرینش، و به عبارت دیگر، تحلیل دقیق نشدن مفهوم علّیت است که در فلسفه اسلامی در مبحث معروف «جعل» به عمل آمده است.

در اینجا به این مناسبت مجدّداً عباراتی از راسل به عنوان یک فیلسوف مادّی غرب نقل میکنیم. برتراند راسل در کتاب سابق الذّکر در فصل نام برده شده بحثی را تحت عنوان «خدای آفریدگار» طرح کرده است. در آنجا نظریه معروف فیزیک جدید را مطرح کرده است مبنی بر اینکه جهان رو به تحلیل و کاهش میرود؛ پس دلیل بر این است که جهان پایان دارد و این به نوبه خود دلیل بر این است که جهان نقطه آغازی از نظر زمان دارد، زیرا آنچه آغاز ندارد پایان ندارد و آنچه پایان دارد حتماً آغاز دارد، ولی ممکن است چیزی آغاز داشته باشد و پایان ناپذیر هم باشد. از اینجا نتیجه گرفته شده که پس جهان به وسیله یک نیرو آفریده شده است، پس نظریه مادّیون باطل است.

راسل در مقام بیان این مطلب که نظریه جدید تأییدی بر نظریه الهیون نیست، میگوید:

«یکی از جدّیترین مشکلاتی که در عصر حاضر با علم روبرو است، از این حقیقت ناشی میشود که جهان ظاهراً رو به تحلیل میرود. به عنوان نمونه میتوان از