ما فی الضّمیر افراد بود و با لطائف الحیل کوشش میکرد کوچکترین نشانهای از مخالفت با عقاید مذهبی در فردی یا جمعی پیدا کند و با خشونتی وصف ناشدنی آن فرد یا جمع را مورد آزار قرار دهد.

این بود که دانشمندان و محقّقان جرأت نداشتند برخلاف آنچه کلیسا آن را علم میداند بیندیشند؛ یعنی مجبور بودند آنچنان بیندیشند که کلیسا میاندیشد. این فشار شدید بر اندیشهها که از قرن ١٢ تا ١٩ در کشورهای فرانسه، انگلستان، آلمان، هلند، پرتغال، لهستان و اسپانیا معمول بود، بالطّبع عکس العمل بسیار بدی نسبت به دین و مذهب به طور کلّی ایجاد کرد.

کلیسا محاکمی به نام «انگیزیسیون» یا «تفتیش عقاید» به وجود آورد که نام این محاکم از وظیفهای که به عهده آنها گذاشته شده بود، حکایت میکند.

ویل دورانت مینویسد:

«محکمه تفتیش عقاید، قوانین و آیین دادرسیای خاصّ خود داشت. پیش از آنکه دیوان محاکمات آن در شهری تشکیل شود، از فراز منابر کلیساها فرمان ایمان را به گوش میرسانید و از مردم میخواست که هر کدام، از ملحد و بیدین و بدعتگذاری سراغ دارند به سمع اعضای محکمه تفتیش برسانند. آنها را به خبرچینی، به متّهم ساختن همسایگان، دوستان و خویشاوندان تحریض و تشویق میکردند ... به خبرچینان قول رازپوشی کامل و حمایت داده میشد و آن کس که ملحدی را میشناخت و رسوا نمیساخت یا در خانه خویش پنهان میداشت، به لعن و تکفیر و نفرین گرفتار میگشت ... طرق شکنجه در جاها و زمانهای مختلف، متفاوت بود. گاه میشد که دست متّهم را به پشتش میبستند و سپس با آنها میآویختندش. ممکن بود که او را ببندند چنانکه نتواند حرکت کند و آنگاه چندان آب در گلویش بچکانند که به خفگی افتد. ممکن بود که طنابی چند بر اطراف بازوان و ساقهایش ببندند و چندان محکم کنند که در گوشتهای تنش فرو رود و به استخوان برسد». [١]

و هم او میگوید:

«شماره قربانیان ... از سال ١٤٨٠ تا ١٤٨٨ [یعنی در مدّت ٨ سال بالغ بر] ٨٨٠٠ تن سوخته و ٩٦٤٩٤ تن محکوم به مجازاتهای دیگر، و از سال ١٤٨٠ تا ١٨٠٨ بالغ

[١]. تاریخ تمدّن، ج ١٨/ ص ٣٤٩ و ٣٥١.