٣. دوره علمی، که در این دوره بشر به تفصیل، علل اشیاء را در طبیعت شناخته است. در این دوره، بشر از تفکر کلّی و فلسفی روی گردانید و روش تجربی و پدیدهشناسی را پیشه ساخت و پدیدهها را با یکدیگر تعلیل کرد. برایش کاملًا روشن شد که یک رابطه زنجیری پدیدهها را به یکدیگر مربوط میکند. علم امروز این روش را صحیح میداند و لهذا این دوره را «دوره علمی» میخوانیم.

این سه دوره که اگوست کنت بیان کرده است، از نظر عامّه و توده مردم ممکن است صحیح باشد، به این معنی که در یک دوره مردم علّت یک حادثه- مثلًا بیماری- را موجوداتی نامرئی از قبیل دیو و جن میدانستند، همچنانکه الان هم حتّی در میان تحصیلکردههای اروپایی چنین افراد و طبقاتی وجود دارند؛ و در یک دوره دیگر، به نظامات طبیعی پیبرده بودند و علّت بیماری را در عللی که بر بیمار احاطه کرده است میدانستند و اجمالًا میدانستند تأثیراتی از ناحیه طبیعت سبب بیماری شده است، همچنانکه همه کسانی که طب نخواندهاند و اطّلاعات طبّی ندارند ولی به نظامات طبیعی ایمان دارند، طبعاً تصوّرشان به همین شکل است؛ و در دوره دیگر، رابطه خود پدیدهها را از راه تجربیات علمی کشف کردهاند؛ که این هم تازگی ندارد، هم در قدیم بوده هم در جدید، و البتّه در دوره جدید، گرایش بشر به پدیده شناسی و تعلیل پدیدهها به یکدیگر بیشتر است.

ولی تقسیم بندی فکر بشر به این نحو غلط است. اگر بخواهیم ادوار تفکر بشر را تقسیم بندی کنیم، باید افکار مفکران بشر را- نه توده و عامّه را- مقیاس دورهها قرار دهیم و به اصطلاح، جهانبینی افراد برجسته بشر را در نظر بگیریم. در اینجاست که میبینیم تقسیم بندی اگوست کنت سر تا پا غلط است. هرگز اندیشه بشری که مفکران هر دورهای نمایندگان آن هستند، اینچنین سه دورهای طی نکرده است.

یکی از ادوار تفکر و یا حلقههای تفکر، دوره و حلقه تفکر اسلامی است. از نظر متد اسلامی همه این تفکرات در یک شکل خاص با هم امکان اجتماع دارند؛ یعنی در یک طرز تفکر خاص- که ما آن را اسلامی مینامیم- همه آن سه نوع تفکر با یکدیگر قابل جمع است. به عبارت دیگر، یک فرد در آن واحد میتواند طرز تفکری داشته باشد که هم الهی باشد، هم فلسفی و هم علمی. از نظر یک متفکر آشنا به تفکر اسلامی،