غالبا افراد، مقررات الهی را در خلقت و آفرینش، و پاداش و کیفر، و سعادت و شقاوت، با مقرّرات اجتماعی بشری قیاس میگیرند، در صورتی که این امور تابع شرایط تکوینی و حقیقی است و جزئی از آن است، ولی اوضاع و مقررات اجتماعی، تابع مقرّرات اعتباری قراردادی است. مقررات اجتماعی میتواند تابع شرایط قراردادی باشد ولی مقررات خلقت و آفرینش و از آن جمله پاداش و کیفر الهی نمیتواند تابع این شرایط باشد بلکه تابع شرایط تکوینی است. برای روشن ساختن فرق یک سیستم تکوینی و یک سیستم اعتباری مثالی میزنیم:

میدانیم که در سیستمهای اجتماعی، هر کشوری برای خودش مقررات و قوانین خاصی دارد. مقررات اجتماعی، در برخی مسائل، میان دو نفر که از لحاظ شرایط طبیعی و تکوینی مساوی هستند ولی از نظر شرایط اعتباری و قراردادی تفاوت دارند- مثل اینکه یکی تبعه آن کشور است و دیگری نیست- تفاوت قائل میشود.

مثلًا وقتی که میخواهند در ایران افرادی را استخدام کنند اگر یک نفر ایرانی و یک نفر افغانی هر دو از لحاظ شرایط تکوینی برابر باشند و برای استخدام شدن مراجعه کنند، امکان دارد که ایرانی استخدام شود و افغانی به علت اینکه تبعه ایران نیست استخدام نگردد. در اینجا اگر شخص افغانی بگوید من از لحاظ شرایط طبیعی با آن ایرانی که استخدام شده است کاملًا مساوی هستم؛ اگر او سالم است من هم سالمم، اگر او جوان است من هم جوانم، اگر او متخصص در فلان کار است من هم متخصصم، پاسخ میشنود که مقررات اداری اجازه نمیدهد که شما را استخدام کنیم.

با یک امر قراردادی، وضع همین شخص افغانی تغییر میکند و مانند دیگران میگردد؛ یعنی مراجعه میکند و برگ تابعیت ایران میگیرد. بدیهی است که برگ تابعیت تأثیری در شخصیت واقعی او ندارد؛ ولی او از نظر مقررات اجتماعی، شخص دیگر شده است. معمولا اعتبار شرایط قراردادی با عدم رعایت مساوات در شرایط واقعی و تکوینی توأم است.

ولی در مسائلی که تابع مقررات اجتماعی و قراردادی نیست و صرفا تابع شرایط تکوینی است، مطلب طوری دیگر است.

مثلًا اگر خدای ناخواسته یک بیماری نظیر «وبا» به ایران بیاید، تفاوتی بین تبعه