به اسوه‌اى تبديل شد كه در تفكر و شيوه زندگى چند نسل از علماى شيعه تأثيرگذاشت. ممانعت ايشان از هجرت به ايران على رغم اصرار شاه صفوى، براى همگان شناخته شده است. (٨٧)

محقق اردبيلى كتاب «مجمع الفائدة و البرهان في شرح إرشاد الأذهان» را تأليف نمود كه مجموعه فقهى بزرگ، اما ناقصى بود كه شامل ١٥ جلد مى‌شود.

اين كتاب كه شرحى است بر ارشاد علاّمه حلّى، بيشتر نظرات و ايده‌هاى محقق اردبيلى را شامل مى‌شود، با اين وجود كتابى كه امروز در دست ماست يا كامل نيست و يا مؤلف، آن را به پايان نرسانده است. مى‌توانيم ـ تا حدودى ـ محقق اردبيلى را نقطه عطفى در پيشرفت نظريه سنت در داخل مدرسه علاّمه حلّى بدانيم و اين مطلب نتيجه عواملى است كه با ذكر آنها به شرح شيوه و افكار محقق مى‌پردازيم:

١. فرهنگ مخالفت با مشهور:

اردبيلى در به كارگيرى اجتهادات فقهى خود، براى رأى مشهور، اهميت زيادى قائل نبود (٨٨). اين خصوصيت وى در كنار روحيه تسامح كه نشأت گرفته از اعتقاد راسخ وى به سهل و آسان بودن شريعت بود، موجب گرديد تا بسيارى از نتايج فقهى وى با مشهورات فقهى مخالف باشد. دليل اين امر آن بود كه ايشان به طور مداوم نگرشى نقادانه به ديدگاهها و نظرات رايج فكرى در عصر (٨٩) خود داشت و باز به همين سبب مقدس اردبيلى به پذيرش

(٨٧) شرح حال محقق اردبيلى، ص٧ ـ ١١٢.
(٨٨) عدنان فرحان، حركة الاجتهاد عند الشيعة الاماميه، ص٣٣٣.
(٨٩) براى اطلاع بيشتر رجوع كنيد به: جابلقى بروجردى، طرائف المقال، ج٢، ص٤٠٢؛ و كنگره مقدس اردبيلى، ج٣، مقالات عربيه، مقاله آيت اللّه‌ شيخ مصطفى اشرفى شاهرودى، تحت عنوان «أضواء على بعض آراء المقدس الاردبيلى»، ص ٢٨١ ـ ٣٠٥ و مجلّد دوم، مقاله محمد على برزنويى تحت عنوان «بعض الآراء الخاصّة للمحقق الأردبيلى»؛ مقاله مصطفى نورانى اردبيلى، تحت عنوان: الآراء الفقهية الخاصّة للمحقق الأردبيلى، ص ١١ ـ ١١٢؛ و عدنان فرحان، حركة الاجتهاد عند الشيعة الاماميه، ص٣٣٣؛ و مدرسى طباطبايى، زمين در فقه اسلامى، ج١، ص٦٨.