خطاى آنان در محاسبه بسيار زياد است؛ از اين رو اعتماد بر عدول آن‌ها جايز نيست، چه رسد به فسّاقشان ؛ زيرا محاسبه آنان مبتنى بر امورى نظرى است كه اين نظريات هم خود مبتنى بر نظريات ديگرى است، مگر محاسبه آنان در امور بديهى مثل خبر دادن از اينكه امروز ماه در برج عقرب است يا خورشيد امروز از برجى به برج ديگر منتقل مى‌شود، اگر چه در اين موارد هم اختلافات اندكى ميان آنان رخ مى‌دهد. البته در اين گونه موارد حاكم مى‌تواند بر شهادت دو منجّم عادل براى تعيين زمان دين و يا مانند آن اعتماد كند». (٣١)

سخن شيخ انصارى از چند جهت اشكال دارد:

اوّلاً: از ظاهر عبارت شيخ بر مى‌آيد كه ايشان اين گونه اخبار را از باب شهادت دانسته‌اند در حالى كه شهادت مبتنى بر حس است، ولى نجوم مبتنى بر محاسبه است.

ثانياً: اعتبار تعدد شاهدان در شهادت بر موضوعات، محل بحث است؛ زيرا دليلى بر آن وجود ندارد، بناى عقلا هم اكتفا به قول يك ثقه است. بلى در خبر مسعدة بن صدقه ـ در مورد شك در حرام بودن چيزى ـ آمده است: اشيا همگى حلال هستند مادامى كه حرام بودن آن‌ها آشكار نشده يا بينه‌اى بر حرام بودن آن‌ها اقامه نشود. اگر مراد از بيّنه، بيّنه اصطلاحى شرعى باشد كه شهادت دو نفر عادل است، اين روايت، بناى عقلا را رد مى‌كند. ولى سند و دلالت روايت محل بحث است، البته مقتضاى احتياط، تعدد شاهدان است .

ثالثاً: قول منجّم را از باب اين كه او اهل خبره است مى‌توان پذيرفت؛ بنابراين اگر نهى خاصى در مورد او نباشد مى‌توان بر سخن او اعتماد كرد، چه اخبار او در امور بديهى باشد و چه غير بديهى.

اما وجود خطا و اشتباه مختص اين علم فقط نيست، بلكه كم و بيش در همه علوم

(٣١) المكاسب المحرّمه، ص٢٥.