امام صادق (ع) خطاب به ياران خويش فرمود: چه خواهيد كرد اگر روزگارى از زندگانى خويش را سپرى سازيد در حالى كه امام خود را نمى‌شناسيد؟ كسى عرض كرد: اگر چنين شد چگونه بايد باشيم؟ حضرت فرمود:

تمسّكوا باْلأمر الأوّل حتّى يستبين لكم (١) ؛ به اندوخته‌هاى (دينى) نخستين خود چنگ زنيد تا هنگامى كه حقيقت براى شما آشكار گردد.

در روايتى ديگر فرمود: روزگارى بر مردم خواهد رسيد كه امام ايشان در غيبت خواهد بود، زراره عرض كرد: مردم در آن هنگام چه وظيفه‌اى دارند؟ امام فرمود:

يتمسّكون بالأمر الّذى هم عليه حتّى يتبيّن لهم (٢) ؛ سزاوار است تا هنگامى كه حقيقت آشكار شود، به همان سيره و دانشى كه دارند پاى بند باشند.

فصل دوم: عصر غيبت و كاستيهاى فقه

آنچه گذشت تنها نيمه نويد بخش عصر غيبت است. نوشتار حاضر ضمن تأكيد فراوان بر اهميت اين بُعد اثباتى دوران غيبت، عنان قلم را به سوى جنبه سلبى اين دوران بر مى‌گرداند. پس كوتاه ماندن سخن در بخش ايجابى، نه به جهت غفلت، و نه بى اهتمامى به آن است، بلكه بدان سبب مى‌باشد كه ديگران بهتر و شايسته‌تر بدان پرداخته و از آن سخن گفته‌اند. از اين رو انگيزش اصلى اين مقاله در جهت تبيين محروميت‌ها و كاستى‌هاى فقه در عصر غيبت و نتايج برخاسته از آن شكل گرفته كه كمتر بدان پرداخته شده و مورد غفلت برخى قرار گرفته است.

آرى نيمه ديگر اين عصر پُر مخاطره چكامه‌اى غمناك مى‌باشد كه سرايش آن از ٢٦٠

(١) صدوق، محمدبن بابويه، كمال الدين و تمام النعمة، دارالكتب الاسلامية، تهران، چاپ دوم، ١٣٩٥ قمرى، ص٣٤٨.
(٢) همان، ص٣٥٠.