٦. آنچه در بند پيشين گذشت تنها اشاره‌اى به سرگذشت فقه در دوران غيبت بود، اما صد افسوس كه اين تنها سرنوشت فقاهت نيست، بلكه كلام، اخلاق، تفسير، حديث، عرفان، تاريخ، سيره و همه فرزندان دانش دين از جدايى و هجران از چشمه سار مدينه علم مى‌نالند و گرفتار تشتّت آرا و تبدّل انظار گرديده‌اند.

گاهى تاريخ انديشه و علم در مكتب تشيّع شاهد تفسيق‌ها و تكفيرها بوده است؛ مخاصمات و جدال هايى بى پايان كه طرفين آن درك و قرائت خويش را از دين بر صواب دانسته، و برداشت ديگران را باطل و بدعت پنداشته‌اند.

فتواى مرحوم سيد يزدى در كتاب العروة الوثقى بر نجاست قائلين به وحدت وجود در صورتى كه ملتزم به لوازم فاسد عقيده خويش باشند، نيز حواشى و شروح متنوع و گوناگون فقيهان بر اين قسمت از كتاب وى (١) گوشه‌اى از اختلافات بعضاً عميق و ريشه دار عالمان و فرهيختگان پيرو مكتب اهل بيت(ع) را هويدا مى‌سازد، كه در دوره‌اى و يا حوزه‌اى به انزوا و طرد فيلسوفان و عارفان، و در عصر و سرزمينى ديگر به سكوت و گوشه‌گيرى مخالفان آنان انجاميده است.

گستره اختلافات ميان شيعيان به طور اخص، و در انديشه اسلامى و بلكه انديشه بشرى به طور اعم، چنان پهنا گرفته است كه برخى انديشمندان و فيلسوفان مأيوس را به كژراهه «نسبيت» كشانده است، و عطش علم و يقين را كه تنها زلال جارى او (عجلّ اللّه‌ تعالى فرجه الشريف) و پدرانش (عليهم السلام) سيراب مى‌نمايد با سراب شك و ترديد خاموش نموده‌اند.

امام باقر (ع) در تفسير و يا تأويل آيه شريفه {قل أرأيتم إن أصبح ماؤكم غوراً فمن يأتيكم بماء معين} (٢) فرمود:

(١) يزدى، سيد محمد كاظم، العروة الوثقى، (با حواشى پانزده نفر از مراجع و مجتهدان)، مؤسسه نشر اسلامى، قم، چاپ دوم، ١٤١٢، ج١، ص١٤٠. و العروة الوثقى (با حواشى ده نفر از مراجع)، چاپ علميه اسلاميه، تهران، ١٣٥٨، ج١، ص٦٨.
(٢) سوره ملك، آيه٣٠: «بگو: به من خبر دهيد، اگر آب (آشاميدنى) شما به زمين فرو رود، چه كسى آب روان برايتان خواهد آورد؟»