از سوى ديگر، به هر ميزان فاصله ميان فقه حقيقى و فقه تاريخى، و بلكه دين حقيقى و دين تاريخى بيشتر گردد، شكست و بُن بست براى فقه و دين تاريخى امرى طبيعى و قهرى جلوه خواهد نمود، زيرا آنچه بى عيب، كامل و پاسخگوست، و هرگز با شكست و بن بست مواجه نخواهد شد حقيقت بى چون و چراى دين است. به هر ميزان از آن حقيقت ارزشمند دورمانده، و غير دين را، دين پنداشته باشيم، سزاوار است بيشتر در انتظار شكست و ناكامى باشيم.

نتيجه سخن آن كه اگر فقيهان و بلكه جمله دين‌ورزان به شايستگى سه مقوله «انتظارات»، «نتايج و وعده‌ها» و «شكست‌ها و بن بست‌هاى» فقه تاريخى را باز شناسند و حدّ و اندازه آنها را دريابند، بى ترديد نگرشى ژرف و واقع بينانه نسبت به خود و دانش خويش خواهند يافت كه نه تنها انديشه آنان را در تفقّه و اجتهاد سامان مى‌دهد، بلكه ايشان و پيروانشان را از غوطه ور شدن در برخى از بحران‌هاو نابسامانى‌ها رهايى خواهد داد.

نگارنده بارديگر تأكيد مى‌نمايد كه امروزه براى زندگانى در تحت لواى حاكميت تشريعى خداوند كه حيات طيبه معنوى را به ارمغان مى‌آورد راهى جز پاى بندى به فقه موجود به همراه اجتهاد خردمندانه نمى‌شناسد. در اين دوران كه دست ما از دامان مفسّر حقيقى كتاب وحى و حامل علوم سفيران الهى و حجّت معصوم خدا كوتاه است، و در حيرت عصر غيبت به سر مى‌بريم، خود حضرت پيروى از فقيهان و دين شناسان پالايشگر جان و دل، پاسبان حريم دين، شوريده بر تمنيات نفس و منقاد و فروتن در مقابل فرمان مولا را بر توده مردم فرض نموده است. (١) اين نه بدان سبب است كه ايشان همتراز او در علم و توانايى و عصمت هستند، بلكه بدين جهت است كه از ميان اين هزار تويى كه شرق و غرب عالم را فراگرفته است و هر روز مدعيان آن چشم و خرد آدميان را مدهوش رنگ و بوى فريبنده متاع

(١) طبرسى، احمد بن على، الاحتجاج، مطبعة نعمان، نجف اشرف، ١٣٨٦ قمرى، ج٢، ص٢٦٢: روايت از امام عسگرى (ع) از امام صادق (ع): «فامامن كان من الفقهاء صائناً لنفسه، حافظاً لدينه، مخالفاً على هواه، مطيعاً لامر مولاه فللعوام أن يقلّدوه».