همان گونه كه محقق در معتبر و علامه در منتهى و تذكره تصريح كرده‌اند، شرط بازگشت در همان روز براى آن است كه با رفت و برگشت، مصداق اشغال يك روز، محقق شود و دليل اين شرط را روايات اشغال روز بيان كرده‌اند، كه به دست مى‌آيد ايشان اصل را بر لزوم اشغال يك روز و عمل به روايات آن نهاده‌اند و آن را مقدّم بر ملاك هشت فرسخ دانسته‌اند. ايشان در صورت طىّ مقدارى از هشت فرسخ در روزى و مقدار ديگر آن در روز ديگر قائل به عدم وجوب قصر گشته‌اند.

علاوه بر آنكه قول به ملاك اشغال روز، مستلزم شرط ديگرى خواهد بود و آن وجود فعلى و تحقيقى اقتضا داشتن هشت فرسخ براى اين اشغال است كه تمام آن روز را بالفعل در برگيرد. يعنى ميزان اصلى، اشغال يك روز در مسافرت است و هشت فرسخ مصداق شاغل آن است.

اين كه گفتيم: «وجود فعلى و تحقيقى» بدان جهت است كه مقصود آنها از اشغال، درعباراتى مانند «شَغَل اليوم» و «شَغَلَ يومه»، همان اشغال تحقيقى و فعلى براى مسافر است نه اشغال فرضى و تقديرى. اشغال فرضى آن است كه گفته شود اگر فرضاً و تقديراً مركب شتر باشد، مسافت هشت فرسخ، يك روز را اشغال مى‌كرد، پس نماز شكسته است.

در علم اصول فقه آمده است كه مشتقّات حقيقت در ذاتى هستند كه بالفعل متلبّس و متصف به مبدء ووصف عنوانى باشند نه ذاتى كه اتصاف آن به مبدء از بين رفته باشد. بالاخره اشغال و شاغليّت بسان ديگر موضوعاتى است كه حكم، دائر مدار وجود حقيقى و فعلى آن است و با انتفاى آن، حكم هم منتفى خواهد شد.

(١) نهاية الاحكام، باب الصلاة فى السفر، ص ١٢٢، چاپ انتشارات قدس محمدى.