گرفتار گشته و به هر چه پيرامون خود مى‌يابد، چنگ مى‌زند تا شايد خود را از فرورفتن در اعماق ويرانگرى كه او را به حضيض هلاكت رهسپار مى‌سازد، خلاصى دهد. هيچ يك از عبادات او برايش تكيه گاهى مناسب نيست و تنها روزنه اميد براى رسيدن به مقامات برترِ معنوى، الطاف پروردگار و فيوض او، نيز شفاعت صاحبان مقام شفاعت است.

من هيچ مسئله علمى را ـ جز اندكى ـ خالى از شبهه و ترديد نمى‌يابم. گويا اين حقيقت كه شارع مقدس براى پذيرش هر طاعتى، شرايط فراوانى ـ به خصوص اخلاص بى چون و چرا درنيت ـ را قرار داده است، درحالى كه براى تحقق معصيت هيچ شرطى ننهاده است، تورا به اين حكمت رهنمون سازد. پس در اين سخن درنگ كن كه نيازمند دقت مى‌باشد و در اين كه خداوند اين حقيقت را براى ما آشكار ساخت و غفلت را نسبت به آن برطرف نمود همين حكمت نهفته است. در عين حال انسان گنهكار و تنبل دچار غفلت مى‌شود، در حالى كه در روز واپسين او را متنبه مى‌سازند و از او بازخواست خواهند نمود. پس از اين هيچ كوتاهى و غفلت در خدمت پذيرفته نيست و مى‌بايست زشتى، سستى، كسالت و ساير صفات ناپسند را رها ساخت و خداوند ياور و توفيق دهنده به عبادت و ترك معصيت مى‌باشد. (١)

كاستيهاى فقه در عصر غيبت

در ميان مباحث گوناگون فقهى و اصولى به مطالبى برمى‌خوريم كه حكايت از كاستى‌ها و محروميت‌هاى عصر غيبت دارد، و اينك به برخى از آنها اشاره مى‌كنيم:

الف) انسداد علم

برخى از بزرگان علم اصول بر اين باورند كه «ظنّ مطلق» حجت و معتبر مى‌باشد و براى اثبات اين ادعا دلايلى اقامه نموده‌اند، يكى از مهم‌ترين آن ادله «دليل انسداد» است. اين دليل از چند مقدمه تشكيل شده است كه در نهايت به اين نتيجه منجر مى‌شود كه در عصر و زمانى كه در بسيارى از احكام فقهى دسترسى به علم و يقين، نيز دلايلى كه ظنّ آور هستند (ولى شرع مقدس به قطع و يقين آنها را معتبر و حجت برشمرده است و به آنها «ظنّ خاص» و يا «دليل علمى» گفته مى‌شود) دشوار و بلكه ناممكن و منسدّ است؛ راهى جز

(١) اردبيلى، احمد، مجمع الفائدة و البرهان، دفتر نشر اسلامى، قم، ١٤٠٣، ج٢، ص٣٦٣.