پژوهشگر در تجربه قضايى امام على(ع) به وجود فلسفه‌اى خردمندانه براى مجازات پى مى‌برد. فلسفه مجازات از مباحث مهم پژوهش‌هاى جنايى معاصر است. نزد امام(ع) كيفر به معناى آزار رسانى به مجرم و يا تحقير او نيست؛ بلكه به معناى تهذيب و اصلاح مجرم است. سياست قانونگذارى كيفرى و نيز اجراى كيفرها بايد بر اين اساس و در اين چارچوب، تعريف شود. همچنين در تجربه قضايى امام على(ع) فلسفه و هدف ديگرى براى مجازات وجود دارد و آن اصلاح جامعه و باز داشتن ديگران از ارتكاب جرم است، اين هدف، اقتضا دارد برخى از حدود و مجازات‌ها، علنى اجرا شود. از فروع اين اصل، مسأله سقوط مجازات است به واسطه توبه و اصلاح شدن مجرم قبل از دست يابى به اوست؛ بلكه اين اصل در عفو مجرم حتى اگر پس از دستگيرى توبه كند نيز تأثير دارد. باز از فروع اين اصل، روايتى است از امام على(ع) كه فرمود:

لا اُقيم على رجل حداً بأرض العدو حتى يخرج منها مخافة أن تحمله الحميّة فيلحق بالعدوّ؛ (٢٩)

در سرزمين دشمن، بر كسى حد جارى نمى‌كنم تا از آن بيرون رود؛ زيرا بيم آن مى‌رود كه شخص مجرم بر اثر تعصب به دشمن ملحق شود.

در زمينه فلسفه تربيتى مجازات، قضاوتى از امام على(ع) نقل شده كه در نوع خود بى مانند است. اين قضاوت در روايات بسيارى نقل شده است از جمله روايتى كه حذيفة بن منصور از امام صادق(ع) نقل كرده است:

قال: اُتي اميرالمؤمنين(ع) بقوم سرّاق قد قامت عليهم البيّنة و أقرّو بالسرقة، قال: فقطع أيديهم ثم قال: يا قنبر ضمّهم اليك فداو كلومهم و أحسن القيام عليهم، فأذا بَرِئُوْا فأعلمنى. فلما برئوا أتاه فقال: يا

(٢٩) وسائل الشيعه، ج ١٨، ص ٣١٨، كتاب حدود، باب ١٠ از ابواب مقدمات حدود، ح ٢.