ظاهراً اصل ثمر بارى پژوهش يا نگاه تاريخى از سوى هيچ محققى انكار نشده است. نزاع بر سرِ اصل فايده رسانى كار تاريخى نيست. آنچه پاره‌اى از محققان با آن مخالفند و بدين جهت به مقابله با طيف عظيم پژوهشگران تاريخ محور برخاستند، اين ادعاست كه مى‌گويد: سوددهى روش پژوهشِ تاريخى به ميزانى است كه امكان صرف نظر از اين روش وجود ندارد، بلكه اگر كسى از اين روش سود نجويد به احتمال قوى پژوهشى عقيم يا دستِ كم ضعيف و كم حاصل ارائه خواهد كرد.

در مقابل، مخالفان مذكور بر اين باورند كه چنين ادّعايى درست نيست و پژوهش تاريخى آنقدر ثمر بخش نيست كه به‌عنوان يك روش عقلايى همگانى محققان را به سوى خويش فراخواند، بلكه ميزان فايده آن بسيار اندك است و به سادگى مى‌توان از آن صرف نظر كرد.

آنچه راقم اين سطور ـ به تبع تعدادى از انديشمندان و پژوهشگران تاريخ محور ـ به آن باور دارد حد اعتدالى است كه از يك سو حريم انديشه ورزى ذهنى ـ تعقّلى كه تاريخ انديشه را در نظر نمى‌گيرد، پاس مى‌دارد اما توان آن را محدود مى‌شمارد و انتظارى بيش از توان از آن ندارد و از سوى ديگر، از موهبت و سرمايه عظيم روش انديشه ورزى تاريخى در پژوهشهاى علمى (٢) ، در كنار انديشه ورزى ذهنى ـ تعقلى صرف، خود را محروم نمى‌سازد.

(١) امروزه پاره‌اى از محققان ميان تاريخى‌گرى يا تاريخى نگرى(historicism) و تاريخ زدگى(historism) تفاوت مى‌نهند.
(٢) انديشه ورزى تاريخى يا پديدار شناختى (Phenomenological) در اين بحث مراد است كه به يك معنا با نهضت فلسفى به همين نام قرابت مى‌يابد (ر.ك: پديدارشناسى، ص٩٥) نه هر نوع تحقيق توصيفى درباره موضوعى معلوم كه از ديرباز هم وجود داشته است و صرفاً كار گزارشگرى را به عهده دارد. به هر حال مراد ما روشى است كه به كمك توصيف و پديدارشناسى به سراغ تحليل انديشه و در نهايت تأمل در آن مى‌رويم. بررسى ماهيت روش تاريخى و پديدارشناسى در تحقيقات علمى، نوشتار مستقلى را مى‌طلبد.