با مراجعه به متون فقهى و تأمّل در عبارت، معلوم مى‌شود كه كلمه «بالبيّنة» قطعاً خطا و تصحيفِ «بالنيّة» است و معناى عبارت اين است كه نيّت و قصد كافر شدن موجب تحقّق ارتداد است اگر چه شخص مسلمان الان تصميم بگيرد در زمان معينى در آينده مرتد شود. همان گونه كه شك و ترديد در كافر شدن نيز موجب ارتداد است و هيچ مشكلى در معناى قيد «ولو فى وقت مترقّب» باقى نمى‌ماند.

گواه اين مدّعا اين است كه فقيهان پيش از صاحب جواهر، غالباً اگر به اين بحث پرداخته‌اند، نيّت را از اسباب ارتداد شمرده‌اند. به عنوان نمونه، شهيد ثانى در شرح لمعه در آغاز بحث ارتداد گويد:

الارتداد، و هو الكفر بعد الاسلام و...، و الكفر يكون بنيّةٍ، و بقول كفرٍ، و فعل مكفّر. فالاوّل العزم على الكفر و لو في وقتٍ مترقّبٍ، و في حكمه التردّد فيه....(٣)

از كلام شهيد و ديگر فقيهان، معناى اين سخن صاحب جواهر: «و بالاقرار على نفسه بالخروج عن الاسلام» روشن مى‌شود؛ يعنى اظهار سخنى كه موجب ارتداد شود و نه اقرار در محضر قاضى.

(٢)

محقّق اردبيلى در بحث مناسك منى مى‌گويد: براى وجوب تقديم ذبح بر حلق ـ يا تقصير ـ و طواف به دو روايت تمسّك كرده‌اند: يكى روايت جميل و ديگرى صحيحه محمد بن مسلم:

... و لصحيحة محمد بن مسلم عن أبي جعفر ـ عليه السلام ـ في رجلٍ زار البيت قبل أن يحلق، فقال: «إن كان زار البيت قبل أن يحلق و هو عالم بأنّ ذلك لاينبغي له، فإنّ عليه دم شاةٍ».

آنگاه در دلالت و سند اين دو روايت خدشه مى‌كند و در باره سند صحيحه محمد بن مسلم گويد:

... قد يناقش في الصحّة؛ لقوله: «عدّةء من أصحابنا، عن أحمد بن محمد»؛ لانّه ما صرّح بأبي محمد،

(٣) شرح لمعه، ج٩، ص ٣٣٣ ـ ٣٣٤، چاپ ده جلدى.