روشن است كه اين نكته‌اى بسيار جالب است كه برخى فقيهان متبحر از جمله علامه حلّى، شهادت برخى از كسانى را كه اميد شفاعت از آنان دارند نمى‌پذيرند! بنابر اين نبايد شهادت هر عادلى را پذيرفت.

مطالبى از اين دست، ذيل عنوان فوق، قابل درجند.

(١)

در جواهر الكلام (٢) ، در بحث ارتداد آمده است:

فى المرتدّ، و هو الذي يكفر بعد الاسلام سواء كان الكفر سَبَقَ إسلامَه أم لا، و يتحقّق بالبيّنة عليه و لو فى وقت مترقّب أو التردّد فيه، و بالاقرار على نفسه بالخروج من الاسلام أو ببعض أنواع الكفر، سواء كان ممّن يقرّ أهله عليه أو لا، و بكلّ فعل دالٍ صريحاً على الاستهزاء بالدين و الاستهانة به و رفع اليه عند...

پيداست كه در اينجا سخن از معناى مرتد و اسباب محقِّقِ ارتداد است: «و يتحقّق بالبيّنة عليه» يعنى سخن از ثبوت ارتداد است نه اثبات ارتداد در حضور قاضى. بنابر اين «بالبيّنة عليه» در اينجا چه محلّى از اعراب دارد؟ خواننده گمان مى‌كند مقصود صاحب جواهر اين است كه ارتداد با بيّنه، اقرار و... ثابت مى‌شود و در نتيجه قيد بعدى «ولو فى وقتٍ مترقّب أو التردّد فيه» بى معنا و نامتناسب با جمله پيش مى‌شود.

يكى از عالمان معاصر (الف) هم در كتاب فقه الحدود (ج١، ص٨٣٧) همين عبارت جواهر را به همين شكل ـ و البته با افزودن عنوان «فيما يتحقق به الارتداد» ـ نقل كرده است. در اينجا اين سؤال پيش مى‌آيد كه وقتى سخن از تحقّق ارتداد است، بيّنه چه محلّى از اعراب دارد؟ ثانياً، «بالبيّنة عليه و لو فى وقت مترقّب» يعنى چه؟ بيّنه در «وقت مترقّب» چه صيغه‌اى است؟ ثالثاً، تكليف «أوالتردد

(١) ايضاح الفوائد فى شرح اشكالات القوائد، ج٤،ص ٤٢٩.
(٢) جواهر الكلام، ج٤، ص٦٠٠.
(الف) آيت اللّه‌ موسوى اردبيلى.