بى شك تبيين مفهوم لغوى «اسراف» در روشن شدن حكم فقهى نقش بسزايى دارد؛ زيرا منشأ بيشتر مباحث و اشكالات ابهام در مفهوم اسراف و در نتيجه ترديد در مصاديق آن است. شاهد مدعا اين است كه واژه اسراف در آيات و روايات در مفهوم و مصاديق گوناگونى به كار رفته است. از اين رو اين مرحله از بحث با تفصيل بيشتر مورد كند و كاو قرار مى‌گيرد، زيرا به منزله مبنا و پايه اصلى مباحث ديگر به شمار مى‌آيد.

خليل فراهيدى اسراف را به معانى متعدد دانسته از جمله نقيض اقتصاد و ميانه روى. مى‌گويد:

الإسراف نقيض الاقتصاد.

همو ماده «السرِف» را به معناى جاهل و «السرَف» را به مفهوم خطا به كار برده:

السرِف: الجاهل... و السرَف: الخطأ. (١)

ابن اثير ماده «سرف» را به معانى مختلف دانسته؛ از جمله:

سرف في حديث ابن عمر «فإنَّ بها سرحةً لم تُعْبَلْ و لم تسرف»

أي لم تُصبها السرفة و هي دُوَيْبَةٌ صغيرةٌ تَثقُبُ الشجر تتخذه بيتا.

در جاى ديگر «سرف» را به معناى غفلت دانسته و نوشته است:

و قيل أراد بالسَّرَف الغفلة. يقال: «رجل سَرِف الفهاد» أي غافل.

در مورد ديگر ماده «سرف» را به مفهوم اسراف و تبذير دانسته:

و قيل هو من الإسراف و التبذير في النفقة لغير حاجة أو في غير طاعة اللّه‌.

در پايان مى‌گويد: ماده «اسراف» در احاديث فراوان به كار رفته و در بيشتر موارد به معناى گناه و خطاى زياد به كار رفته است. (٢)

ابن فارس نيز ماده «سرف» را به معانى مختلف دانسته است:

(١) كتاب العين، ابى عبد الرحمن خليل احمد فراهيدى، دار الهجره، ج ٧، ص ٢٤٤
(٢) نهايه، ابن اثير، ج ٢، ص ٣٦١