{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ مَن يَرْتَدَّ مِنكُمْ عَن دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَ لاَ يَخَافُونَ لَوْمَةَ لآئِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللّهِ يُؤْتِيهِ مَن يَشَاء وَاللّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ}.

این آیه در خطاب به مسلمانان صدر اسلام، آن هم تنها حدود دو ماه مانده به رحلت پیامبر عظیم‌الشأن(ص)، با لحنی تهدیدآمیز می‌گوید: اگر از دینتان برگردید، خداوند قوم دیگری را به جای شما برمی‌گزیند که دارای شش ویژگیِ برجسته باشند: قومی که خدا آنان را دوست دارد، آنان نیز خدا را دوست دارند، در برابر مؤمنان متواضع، و در برابر کافران سرسخت و نیرومندند، در راه خدا جهاد کنند و از سرزنش هیچ ملامت‌گری هراسی ندارند.

چنان‌که ملاحظه می‌شود، در این آیه به روشنی از مصداق «قوم»، سخن به میان نیامده و زمان خاصی برای آمدن قوم جای‌گزین بیان نشده است؛ تنها جملة: «فسوف یأتی الله بقوم» به صورت گزاره‌ای مبهم و سربسته، از آمدن قومی با آن ویژگی‌ها در آینده خبر داده است، اما آن قوم دقیقاً چه کسانی هستند و در چه وقتی می‌آیند، روشن نیست.

همین ابهام، راه را برای گمانه‌زنی‌های مختلف گشوده است. هر کس به گمان خود مصداقی را معرفی کرده و در جهت انطباق آن با ویژگی‌های مذکور در آیه، کوشیده است‌. مهم‌ترین مصادیقی که در مجامع روایی و تفسیری شیعه و اهل‌سنت به عنوان مصداق قوم جای‌گزین ذکر شده، پنج طایفه هستند. بررسی این روایات و میزان سازگاری این ویژگی‌ها با آن مصادیق می‌تواند گویای حقایقی باشد که این نوشتار در صدد تبیین و تحلیل آن‌هاست.

شایان ذکر است، اوصاف و ویژگی‌های مذکور در آیه به ضمیمة قرائن دیگری که در آیه است به گونه‌ای است که می‌توان با توجه به آن‌ها، میزان انطباق و عدم انطباق روایات را تا حدود قابل توجهی تعیین کرد. در ادامه، ضمن پرداختن به این روایات و مصادیق طرح‌شده، و اشاره به موارد ضعف و قوت آن‌ها، میزان صحت و سقم هر مصداق ارزیابی