زبان عربی نشان می‌دهد در جایی که بخواهند از کمالات و ویژگی‌های برجسته انسانی یاد کنند، این کلمه را به‌ کار می‌برند. فراهیدی در کتاب العین این واژه را به معنای «درجه و برتری در فضل» دانسته است.[١٠٣] ابن‌منظور نیز آن را نقطه مقابل نقیصه و درجه بلند در برتری معنا کرده است.[١٠٤]

در قرآن و روایات اهل‌بیت*، مشتقات «فضل» به صورت مکرر و فراوان در معانی گوناگونی چون: برتری، بخشش، فراوانیِ مال، بلندی بیش از حد جامه و مانند آن استعمال شده است؛ البته عین کلمه «فضیلت» یا «فضایل» در قرآن کاربردی نداشته و در احادیث نیز به ندرت به‌ کار رفته است. این محدودیت تا جایی است که در سراسر کتاب کافی تنها دو بار واژه «فضیلت» و یک بار جمع آن با تعبیر «فضایل» ذکر شده است.

کلمه «فضایل» تنها در ضمن پرسش راویِ پنجمین حدیث باب پانزدهمِ «کتاب ایمان و کفر» آمده و در بخش دیگری از کافی کاربرد نداشته است. در این روایت که مانند سایر احادیث این باب، برتری ایمان بر اسلام را تبیین می‌کند، امام باقر× هر گونه برتری مؤمن بر مسلمان را در مسائلی چون فضایل، احکام، حدود و مانند آن نفی کرده و در ادامه، برتری او را در اعمال و قرب الهی مورد تأکید قرار داده‌اند. [١٠٥]این پاسخ نشان می‌دهد مقصود راوی از واژه «فضایل»، مفهومی در حد حقوق، درجات و مزایای شهروندی بوده است و امام باقر× نیز فضیلت را در آن پرسش به معنای ارزش‌ها و درجات معنوی و انسانی ندانسته‌اند. البته با توجه به احتمال نقل به معنای در احادیث، مجال چندانی برای دقت‌های لفظی و نتیجه‌گیری قطعی از کاربردهای الفاظ در متن احادیث وجود ندارد.

واژه «فضیلت» نیز دو بار عیناً در بخش «روضه» از مجموعه کافی به کار رفته که در هر دو جا به عنوان کلام یا نوشته امام و به معنای «ویژگی‌های برتر انسانی» آمده است.[١٠٦] به

[١٠٣]. کتاب العین، ج۷، ص۴۴.

[١٠٤]. لسان‌العرب، ج۱۱، ص۵۲۴.

[١٠٥]. کافی، ج۳، ص۷۵.

[١٠٦]. یکی از این دو کاربرد در ضمن نامه امام باقر× به سعید الخیر است که آن حضرت این‌گونه نوشته‌اند: «وَ بِالتَّقْوى‌ فَازَ الصَّابِرُونَ وَ نَجَتْ تِلْكَ الْعُصَبُ مِنَ الْمَهَالِكِ وَ لَهُمْ إِخْوَانٌ عَلى‌ تِلْكَ الطَّرِيقَةِ يَلْتَمِسُونَ تِلْكَ الْفَضِيلَة»؛ همان، ج۱۵، ص۱۳۹. و دیگری در بخشی از خطبه امام علی× پس از بیان ضرورت تعاون و هم‌یاری در راه خدا، چنین آمده است: «وَ أَهْلُ الْفَضِيلَةِ فِي الْحَالِ وَ أَهْلُ النِّعَمِ الْعِظَامِ أَكْثَرُ فِي ذلِكَ حَاجَة»؛ همان، ص۷۸۲.