حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ٥٦ - نگاهی نو به فضیلتهای اخلاقی در کتاب کافی
نمیتوان بیانگر دیدگاه پیشوایان دین در زمینه فضایل اخلاقی دانست. آنچه در این دسته از روایات بیان میشود، نمونههایی از مهمترین ویژگیها و کمالات اخلاقی است که بسته به شرایط و نیاز مخاطب یا به دلایلی دیگر، تفاوتهایی در مصادیق آن رخ میدهد.
وقتی جستوجو برای یافتن فضیلتهای اخلاقی در «کتاب ایمان و کفر» کافی را ادامه میدهیم، با بررسی باب بیستوششم این کتاب، به نظر میرسد به گمشده خود نزدیک شدهایم. کلینی(ره) این باب را «بابُ فضل الايمان عَلَى الاسلام وَ اليقين عَلَى الايمان» نامیده است. هر شش حدیث این بخش به مضمون واحدی اشاره دارد و در آنها با استفاده از واژههای «فضل» یا «درجه»، از برتری ایمان بر اسلام، تقوا بر ایمان و یقین بر تقوا سخن به میان آمده است. البته شیخ کلینی در عنوان این باب تنها به سه موضوع اسلام، ایمان و یقین اشاره میکند، چراکه در نخستین حدیث این باب تنها همین سه موضوع مطرح شده است. متن این سخن نورانی امام صادق× چنین است: «إِنَّ الْإِيمَانَ أَفْضَلُ مِنَ الْإِسْلَامِ وَ إِنَّ الْيَقِينَ أَفْضَلُ مِنَ الْإِيمَانِ وَ مَا مِنْ شَيْءٍ أَعَزَّ مِنَ الْيَقِين».[١٥٥]
اما در حدیث دوم که به نظر میرسد متن کاملتری دارد، از امام کاظم× اینگونه نقل شده است:
الْإِيمَانُ مزبور الْإِسْلَامِ بِدَرَجَةٍ وَ التَّقْوى مزبور الْإِيمَانِ بِدَرَجَةٍ وَ الْيَقِينُ مزبور التَّقْوى بِدَرَجَةٍ وَ مَا قُسِمَ فِي النَّاسِ شَيْءٌ أَقَلُّ مِنَ الْيَقِين.[١٥٦]
در احادیث چهارم، پنجم و ششم این باب نیز همین مطلب به صورت کامل از زبان دیگر امامان معصوم* آمده است. در این روایات برخلاف متونی که پیش از این ذکر کردیم، تنها به ارائه فهرستی از مهمترین ویژگیها و ارزشهای اخلاقی اکتفا نشده، بلکه سخن از درجات و مراتب کمال انسانی به میان آمده است. این همان نکتهای است که میان این مجموعه و موضوع فضیلتهای اخلاقی ارتباطی جدی ایجاد میکند، چراکه بر اساس تعریف خاصی که از اصطلاح فضایل اخلاقی ارائه شد، اینگونه نیست که بتوان همه ارزشهای اخلاقی یا مهمترین آنها را فضیلت نامید، بلکه مطابق این
[١٥٥]. همان، ص۱۳۴.
[١٥٦]. همان.