برخی از دانشمندان شیعه با مسلّم دانستن انحصار اجناس فضایل در چهار فضیلت مشهور، تلاش کرده‌اند مناقب و کمالات امام علی× را نیز بر همین مبنا تحلیل و ثابت کنند؛ برای مثال، دیلمی در ارشاد‌القلوب می‌نویسد: نزد علما ثابت شده است که ریشه فضایل چهارند: علم، عفت، شجاعت و عدالت؛ و حضرت امیرالمؤمنین(ع) در آن‌ها به نهایت خویش رسید.[١٣٩] ابن‌میثم بحرانی نیز با مفروض دانستن این فضایل، بر آن شده است تا وجود آن‌ها را در امام علی‌× اثبات کند.[١٤٠]

مبنای پذیرفته‌شده در میان حکمای سلف، در اندیشه بسیاری از دانشمندان معاصر نیز هم‌چنان جایگاه و اعتبار بالایی دارد؛ به‌ گونه‌ای که بسیاری از بزرگان، محور اصلی اخلاق عملی را تحصیل ملکات نفسانی در تعدیل قوای سه‌گانه[١٤١] یا مسائلی نزدیک به این تعبیر می‌دانند. با این حال، در دوره‌های اخیر، به‌ تدریج و به‌ صورت پراکنده، انتقاداتی جدی بر این مبنا وارد و کاستی‌های آن از سوی گروهی از پژوهش‌گران مسلمان گوش‌زد شده است.

یکی از مهم‌ترین انتقاداتی که بر این مبنا وارد شده، نگاه غیردینیِ این فضایل است که اخلاقی سکولار را پدید می‌آورد. در این اخلاق، رابطه با خدا و بندگی او و ارزش‌هایی چون تقوا، تواضع و رسیدگی به محرومان که مورد تأکید اسلام است، جایگاهی ندارد. تلاش افرادی چون مسکویه و خواجه‌نصیر در قرار دادن عبادت به عنوان یکی از زیرشاخه‌های عدالت نیز گذشته از تکلف‌آمیز بودن، این بی‌توجهی را جبران نمی‌کند.

فضایل اخلاقی در کتاب کافی

همان‌گونه که پیش از این بیان شد، تعبیر فضایل اخلاقی، بیان‌گر معنای اصطلاحی خاصی در فلسفه یونان است و نمی‌توان کاربردهای اندک واژه «فضیلت» در کتاب کافی و دیگر منابع حدیثی را مطابق با این اصطلاح تفسیر کرد. البته در برخی از منابع، حدیثی در زمینه فضایل اخلاقی نقل شده است که به نظر می‌رسد این تعبیر در آن دقیقاً به همان معنای مصطلح به‌ کار رفته باشد. این روایت در میان منابع حدیثی موجود، نخستین بار در کتاب معدن‌الجواهر و ریاضة‌الخواطر با این عبارت از امام علی×

[١٣٩]. ارشاد‌القلوب، ج٢، ص٢١٢.

[١٤٠]. قواعد‌المرام فی علم الکلام، ص١٧٩.

[١٤١]. رحیق مختوم، ج١، ص٩٥.