حدیث حوزه - حدیث حوزه - الصفحة ٥٣ - نگاهی نو به فضیلتهای اخلاقی در کتاب کافی
شمارش همه بخشها و ارکان ایمان نبودهاند. چنانکه راویِ این حدیث نقل میکند، امام صادق× پس از سخنان مزبور با تعابیری خاص و مفصل، تحمیل سهمهای بیشتر بر کسانی که از سهم کمتری برخوردارند را نکوهش کردهاند. این تأکید نشان میدهد منظور اصلی آن حضرت از بیان این سخن، اشاره به تفاوت انسانها و ضرورت توجه به ظرفیتهای گوناگون مؤمنان است[١٤٩] و آنچه به عنوان بخشهای ایمان بیان کردهاند، نمونههایی از ویژگیهایی است که بر اثر شرایط روحی، جسمی و محیطی کسب میشود. بنابراین، نمیتوان پیام اصلی این حدیث و روایات مشابه آن را تعیین دقیق فضیلتهای اخلاقی دانست؛ لذا میان مفاد اینگونه احادیث و احادیثی که ویژگیهایی دیگر را به عنوان ارکان یا پایههای اصلی ایمان بیان میکنند، منافات و تعارضی وجود ندارد.
یکی از احادیثی که به روشنی به این موضوع پرداخته و ویژگیهای دیگری را به عنوان پایهها و ارکان ایمان بیان کرده، تنها حدیث باب بیستوپنجم (باب صفت ایمان) است. در این سخن نورانی که در بسیاری از منابع حدیثی نقل شده، امام باقر× میفرمایند:
سُئِلَ أَمِيرُالْمُؤْمِنِينَ(ع) عَنِ الْإِيمَانِ، فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ جَعَلَ الْإِيمَانَ عَلى أَرْبَعِ دَعَائِمَ: عَلَى الصَّبْرِ وَ الْيَقِينِ وَ الْعَدْلِ وَ الْجِهَادِ.[١٥٠]
در ادامه این حدیث، برای هر یک از پایههای ایمان، چهار شعبه ذکر شده و آثار و نتایج هر یک از این فروع بیان شده است. علامه مجلسی(ره) ذیل این روایت، هم در مرآةالعقول و هم در بحارالانوار، مطالبی را از شرح نهجالبلاغه ابنمیثم بحرانی نقل میکند که بر اساس آن، ابنمیثم این چهار رکن را همان فضایل چهارگانه مشهور، یعنی حکمت، عفت، شجاعت و عدالت میداند. وی میگوید: از آنجا که فضایل چهارگانه اخلاقی موجب کمال ایمان میشود، امام× در این حدیث از آنها با تعبیر «دعائم» یا «پایههای ایمان» یاد کردهاند. او واژه «یقین» را در این حدیث، تعبیری از فضیلت حکمت
[١٤٩]. کلینی(ره) نیز به درستی به این نکته عنایت داشته و این حدیث را در مجموعهای از سخنانی آورده است که همگیِ آنها بر لزوم توجه به ظرفیتهای مختلف و رعایت شرایط و روحیات گوناگون تأکید دارند. بر همین اساس، باب بیستمِ «کتاب ایمان و کفر»، باب «درجات ایمان» نامیده شده است.
[١٥٠]. همان، ص۱۳۰.