از دیگر تعابیری که ممکن است بیان‌کننده فضایل در متون دینی باشد، تعبیر «مکارم اخلاقی» است. مجموعه‌ای از روایات که تعدادی از آن‌ها در باب بیست‌و‌نهم «کتاب ایمان و کفر» کنار هم قرار گرفته ‌است، به موضوع مکارم اختصاص دارد. در برخی از این احادیث، عناوین مکارم اخلاق به‌ گونه‌ای شمارش‌ شده که گویا قرار است رئوس تمامی ارزش‌های اخلاقی به‌ صورت دقیق احصا شود. بر اساس نخستین حدیث این باب، امام صادق‌× مکارم را ده عنوان دانسته و آن‌ها را این‌گونه برمی‌شمارند:

صِدْقُ الْيَأْسِ وَ صِدْقُ اللِّسَانِ وَ أَدَاءُ الْأَمَانَةِ وَ صِلَةُ الرَّحِمِ وَ إِقْرَاءُ الضَّيْفِ وَ إِطْعَامُ السَّائِلِ وَ الْمُكَافَأَةُ عَلَى الصَّنَائِعِ وَ التَّذَمُّمُ لِلْجَارِ وَ التَّذَمُّمُ لِلصَّاحِبِ وَ رَأسُهُنَّ الْحَيَاءُ.[١٥٣]

اگرچه در ارزش و اهمیت این ویژگی‌های اخلاقی تردیدی نیست، به‌ نظر می‌رسد در این‌جا نیز بنا نبوده است فضیلت‌های اخلاقی فهرست شود و نمی‌توان این مکارم را به معنای فضایل دانست. دقت در عناوینی که در این حدیث نورانی مطرح شده است، این احتمال را تقویت می‌کند که امام× تنها ویژگی‌هایی را ذکر کرده‌اند که در بزرگ‌منشی و کرامت نفس آدمی ریشه دارد و به همین دلیل، «مکرمت اخلاقی» خوانده می‌شود. البته در همین موضوع خاص نیز بعید است که آن حضرت در صدد حصر مصادیق مکارم بوده باشند، چراکه هم‌چنان می‌توان ویژگی‌های اخلاقی دیگری را در کنار این عناوین در نظر گرفت؛ همان‌گونه که بلافاصله در حدیث بعدیِ همین باب، از همان حضرت حدیثی نقل شده که مطابق آن، ده عنوان دیگر مکارم اخلاق مطرح می‌شوند:

إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ خَصَّ رُسُلَهُ بِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ... الْيَقِينَ وَ الْقَنَاعَةَ وَ الصَّبْرَ وَ الشُّكْرَ وَ الْحِلْمَ وَ حُسْنَ الْخُلُقِ وَ السَّخَاءَ وَ الْغَيْرَةَ وَ الشَّجَاعَةَ وَ الْمُرُوءَةَ.[١٥٤]

تفاوت میان عناوین مطرح‌شده در این دو حدیث به حدی است که نهایتاً نیمی از آن‌ها را می‌توان با تکلف بر هم تطبیق داد و سایر مکارم بیان‌شده در هر یک، به ویژگی‌هایی جداگانه اشاره دارد. بر این اساس، احادیث مربوط به عناوین مکارم را نیز

[١٥٣]. همان، ص۱۴۳.

[١٥٤]. همان، ص۱۴۴.