از میان دیدگاه‌های گوناگون در مباحث اخلاق هنجاری، مکتب فضیلت‌گرایی بیش از دیگر نظریه‌ها، توجه همگان را به خود جلب کرده است. در این نظریه که بیشترین پیشینه و عمیق‌ترین مبانی را در فلسفه اخلاق به خود اختصاص داده، سخن اصلی این است که آنچه در اخلاق اهمیت دارد، ویژگی‌ و منش انجام‌دهنده کار است، نه خود رفتار؛ لذا باید وجهه اصلی همت در مباحث اخلاقی به سوی شناسایی و تقویت این ویژگی‌ها و تعیین برترین فضیلت‌هایی باشد که دست‌یابی به آن، شکوفایی وجود انسان و اخلاقی شدن رفتارهای او را در پی خواهد داشت. بر این اساس، موضوع «فضیلت» در ردیف مباحث مهم و کلیدی فلسفه اخلاق قرار گرفته است.

حتی اگر خود را در چارچوب نظریه فضیلت‌گرایی محدود ندانیم، باز هم نمی‌توانیم در اهمیت روحیات و ملکات اخلاقی و تأثیر و تأثّر متقابل آن‌ها با رفتارهای خود تردید داشته باشیم، زیرا پسندیده و ارزش‌مند بودن رفتاری نمی‌تواند کمال وجودی انجام‌دهنده آن را تعیین کند و ارزش انسانیِ هر کس بسته به ویژگی‌هایی است که در جان او رسوخ یافته و به تکیه‌گاهی مطمئن برای رفتارهایی مستمر تبدیل شده باشد. از این رو، بررسی موضوع فضیلت، از مباحث ضروری مبانی اخلاق و در اختیار داشتن پاسخ‌هایی روشن برای پرسش‌های آن، شرطی لازم برای طراحی نظام اخلاقی است.

در این مقاله تلاش می‌کنیم احادیث پیشوایان اسلام را در محدوده کتاب شریف کافی، با این نگاه واکاوی کرده و فضیلت‌های اخلاقی مورد تأکید آن بزرگواران و اولویت‌ها و مراتب این فضایل را بهتر بشناسیم. انتخاب کتاب کافی برای چارچوب این تحقیق به دلیل اهمیت و اعتبار بالای این جامع حدیثی است. به تصریح دانشمندان و حدیث‌شناسان بزرگ، کافی معتبرترین، کامل‌ترین و جامع‌ترین کتاب حدیثی شیعه است[١٠١] و هیچ کتاب یا اصل حدیثی، از دقت و مزایای این کتاب شریف برخوردار نیست.[١٠٢]

مفهوم فضیلت اخلاقی

واژه «فضیلت» از ریشه «فضل» به معنای برتری و افزونی است و کاربردهای آن در

[١٠١]. الوافی، ج۱، ص۵.

[١٠٢]. مرآة‌العقول، ج۱، ص۳.