فضیلت‌گرا، تنها کاری را می‌توان اخلاقی و ارزش‌مند به‌ شمار آورد که از انسان فضیلت‌مند سر زده باشد. تحلیل این مطلب در نگاه ابتدایی چندان آسان نیست، زیرا به نظر می‌رسد کار نیک به هر حال مطلوب و پسندیده است و این‌که از چه کسی صادر شده باشد در ارزش‌مند بودن اصل آن تأثیری ندارد؛ اما با دقت در این مبنا مشخص می‌شود آن‌گاه که انسان از فضیلت تسلیم در برابر حق بی‌بهره بوده و حاضر نباشد آنچه خودش به‌ وضوح، درستیِ آن را تشخیص می‌دهد بپذیرد، اساساً تمایل و علاقه‌ای به خوبی و درستی ندارد و انگیزه واقعی، که شرط اساسی هر رفتار اخلاقی است، برای او حاصل نمی‌شود.

پنجمین و آخرین نکته‌ در این زمینه، تصویر دقیق‌تری است که در این دیدگاه از جایگاه بلند علم و یقین ارائه می‌شود. در میان آثار حکمای یونان به اشاراتی برمی‌خوریم که از بازگرداندن همه‌ فضایل اخلاقی به فضیلت دانایی حکایت دارد، اما در آن مبنا، نحوه ارتباط فضایل متعدد با این فضیلت واحد و نقش اراده و تلاش انسان در رسیدن به این جایگاه، چندان روشن نیست. در مبنایی که با تأمل در احادیث یاد‌شده به‌ دست آوردیم نیز دانش و یقین ناب، بالاترین جایگاه را در میان فضایل اخلاقی داراست؛ با این حال، شیوه ارتباط و نسبت آن با سایر فضایل کاملاً روشن و مشخص است. در نگاه سلسله‌مراتبی به فضیلت، دست‌یابی به هر یک از مراحل بالاتر، وابسته به تلاش و اراده آدمی در ترجیح حقیقت بر امیال و خواسته‌های نفسانی است. بر این اساس، تنها کسانی به جایگاه والای علم و یقین حقیقی دست می‌یابند که به بالاترین مراتب تسلیم در برابر حقایق، و به ‌ویژه مهم‌ترین و بلکه تنها حقیقت هستی، یعنی وجود بی‌نهایت خداوند متعال، رسیده باشند.

تبیین فضایلِ شناسایی‌شده

بررسی احادیث کتاب کافی برای یافتن فضیلت‌های اخلاقی مورد نظر پیشوایان اسلام، ما را به چهار فضیلت: اسلام، ایمان، تقوا و یقین رساند. اگرچه با توجه به توضیحاتی که گذشت، تا حدودی مفهوم این ویژگی‌ها و دلیل فضیلت دانستن آن‌ها روشن شد، ولی درک دقیق معنا و مرزهای هر یک از این فضایل و نسبت و رابطه طولی میان آن‌ها نیازمند تأمل و بررسی بیشتری است. در این بخش با مروری دوباره بر عناوین این ویژگی‌ها، برخی نکات را در توضیح هر یک بیان می‌کنیم: