توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨٢ - فرق استعاره با كذب

مى‌آوريم چنانچه شرح آن قبلا گذشت درحاليكه تأويل بمعنائى كه ذكر شد در كذب نمى‌باشد.

ب: در استعاره قرينه‌اى كه برخلاف ظاهر دلالت دارد نصب مى‌كنند چه آنكه دانسته شد استعاره از اقسام مجاز بوده و در مجاز ناچار هستيم از وجود قرينه‌اى كه از اراده معناى حقيقى يعنى موضوع‌له ممانعت كند بخلاف كذب چه آنكه قائل كذب يعنى شخص كاذب ابدا در كذبش قرينه‌اى بر اراده خلاف ظاهر نصب نكرده بلكه همواره سعى در ترويج ظاهر كرده و مطلب دروغ را باصرار بجاى واقع قرار مى‌دهد.

سپس شارح مى‌گويد:

ضمير در [لا تكون علما] به استعاره راجعست و حاصل آنكه:

استعاره علم نيست زيرا قبلا گفتيم استعاره مقتضى استكه مشبّه را در جنس مشبّه به داخل نموده باين نحو كه افراد مشبّه‌به را بدو قسم متعارف و غير متعارف قرار داده و مشبّه را از مصاديق غير متعارف به حساب آوريم و پرواضح است اينمعنا در علم ممكن نيست زيرا مقصود از علم، علم شخصى است و آن با جنسيت منافات دارد چه آنكه علم مقتضى تشخّص و منع اشتراك بوده ولى جنسيت اقتضايش عموم و شمول افراد ميباشد و پرواضح است كه جمع بين ايندو امكان‌پذير نيست مگر آنكه علم متضمّن نوعى از وصفيّت بوده و بواسطه اشتهارش بوصفى از اوصاف آنرا علم قرار داده باشند مانند [حاتم‌] كه متضمن اتصاف به جود بوده و علم وصف ميباشد يا نظير [مادر] كه متضمن اتّصاف به بخل مى‌باشد يا هم چون [سبحان‌] كه متضمن اتصاف به فصاحت ميباشد يا مثل [باقل‌] كه متضمن اتصاف به فهاهت (عجز از فصاحت) است و بهرصورت در