الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب اول مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٩٤ - مسئله نحوى در ام متصله

پس گفتم بآن پيره‌زن: نه چنين است، بدرستيكه اهل من مجاور تلهاى ريگهاى دهنا بوده و اموال و ثروت من در آنجا مى‌باشد و از زمانيكه تو من را ديده‌اى تا بحال هرگز با كسى خصومت نداشته‌ام اى دختر قومى كه حاكم و بزرگ هستند.

شاهد در « ام » متّصله است كه جوابش بنحو تعيين نيامده بلكه لفظ « لا » قرار داده شده است.

جواب‌

مصنّف در جواب اين انتقاد و سؤال مى‌گويد:

كلمه « لا » جواب براى سؤالى كه پيره‌زن نموده نبوده تا بدين ترتيب بتوان گفته ما را با آن نقض نمود بلكه متكلّم از اين لفظ « لا » بمنظور ردّ توهّم آن پيره‌زن استفاده كرده چه آنكه پيره‌زن پنداشته بود يكى از دو امر يعنى (صاحب زن بودن و خصومت داشتن) واقع مى‌باشد و گوينده با آوردن لفظ « لا » اين توهّم را ردّ نمود يعنى بدينوسيله بوى فهماند نه در شهر صاحب زوجه است و نه در بصره با كسى خصومت دارد و شاهد ما براينكه كلمه « لا » جواب سؤال نبوده بلكه ردّ توهم مزبور مى‌باشد اينستكه متكلم بمجرد گفتن « لا » اكتفاء نكرد و بدنبال آن كلام تامّى آورد و گفت:

انّ اهلى جيرة الى اخر بيت.

و: و ما كنت مذ ابصرتنى فى خصومة الى اخر بيت.

پس معلوم ميشود كلام تام مزبور جواب سؤالى است كه پيره‌زن بآن تلفظ نموده و لفظ « لا » ردّ آنچيزى است كه وى بآن تلفظ نكرده بلكه صرفا توهّمش را كرده است.

شرح‌

قوله: ام المتصله الّتى تستحق الجواب: منظور نوع دوّم از « ام » مى‌باشد.

قوله: لانّها سؤال عنه: ضمير در « لانّها » به « ام » راجع بوده و ضمير در « عنه » به تعيين راجع است.

قوله: ذو الرّمه: لقب غيلان بن عقبه است وى از فحول شعراى عرب مى‌باشد.