الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب اول مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٦٣ - جواب جمهور از استدلال كوفيون

معناى آيه شريفه اينستكه: لتدخلنّ جميعا ان شاء اللّه الّا يموت منكم احد قبل الدّخول (البته البته همگى داخل خواهيد شد اگر خدا بخواهد مگر آنكه يكى از شما پيش از دخول فوت شود).

مصنّف گويد:

البته اينجواب اخير اشكال و سؤال را دفع نكرده و براى ردّ گفته كوفيّون صلاحيّت ندارد.

سپس جمهور گفته‌اند:

يا در جواب مى‌گوئيم: عبارت « ان شاء اللّه» كلام رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مى‌باشد كه وقتى به اصحاب خود خبر از خواب مى‌دادند اين فقره را فرمود و خداوند نيز آنرا در قرآن حكايت نموده است.

و اما جواب از بيت:

ميتوان آنرا بر يكى از دو وجه ذيل حمل نمود و بدين ترتيب اثبات كرد كه « ان » بمعناى « اذ » نيست دو وجه مزبور عبارتند از:

الف: آنكه آنرا بر اقامه سبب بجاى مسبّب حمل نمائيم و ملتزم شويم اصل آن:

أتغضب ان افتخر مفتخر بسبب حزّ اذنى قتيبه (آيا غضب مى‌كنى اگر افتخار كننده‌اى بسبب بريدن دو گوش قتيبه افتخار كند) مى‌باشد چه آنكه افتخار نمودن به بريدن گوش قتيبه سبب حصول غضب بوده و در عين حال مسبّب از بريدن نيز مى‌باشد پس حزّ اذن و بريدن آن‌كه سبب است بجاى افتخاركننده كه مسبّب از آنست قرار داده شده و بعد از اين قرار دادن آنرا سبب براى غضب دانسته و از آن بعنوان شرط و از غضب بعنوان جواب ياد شده است.

ب: آنكه « ان » بمعناى تبيّن باشد بنابراين معناى بيت چنين ميشود:

أتغضب ان تبيّن فى المستقبل انّ اذنى قتيبه حزّتا فيما مضى (آيا اگر معلوم و روشن شود در آينده كه دو گوش قتيبه قبلا بريده شده غضب مى‌نمائى).

پس كلمه « ان » در اين بيت مفيد معناى « تبيّن » مى‌باشد چنانچه شاعر ديگرى يعنى‌