الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب اول مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٧٩ - قسم اول از اقسام«ان» حرفيه

بعد از حذف حرف جارّ آيا محلّ « ان » مجرور است يا منصوب؟

بايد گفت در آن اختلاف است و انشاء اللّه عنقريب متعرّض آن خواهيم شد.

برخى از ادباء گفته‌اند:

تقدير آيه: مخافة ان تبرّوا مى‌باشد.

پس از آن مصنّف مى‌گويد:

در مثال: عسى زيد ان يقوم (اميد است كه زيد بايستد).

در محلّ « ان يقوم» بين حضرات اختلاف است.

مشهور معتقدند كه محلّ آن منصوب است تا خبر براى « عسى » باشد.

بعضى ديگر مى‌گويند منصوب است بنابر مفعوليّت زيرا معناى « عسيت ان تفعل» قاربت ان تفعل مى‌باشد پس « ان تفعل» مفعول است براى « قاربت » و اين نظريه از مبرّد نيز نقل شده است.

و برخى ديگر آنرا منصوب بنزع خافض يا منصوب به « عسى » دانسته‌اند مشروط باينكه در عسى معناى « قارب » تضمين شده باشد.

اين قول را ابن مالك از سيبويه نقل نموده و گفته است معناى مثال:

دنوت من ان تفعل قاربت ان تفعل مى‌باشد.

مصنّف مى‌گويد:

تقدير اوّل كه « ان » را منصوب به نزع خافض بدانيم بعيد است زيرا اين جارّ محذوف ابدا و هيچگاه در كلام ذكر نشده است لذا چگونه ميتوان به آن ملتزم شد.

و برخى ديگر گفته‌اند:

« ان يقوم» در مثال محلّا مرفوع است تا بدل از « زيد » باشد و بدين ترتيب بجاى هردو جزء يعنى اسم عسى و خبر آن قرار گرفته است چنانچه در قرائت حمزه مفعول واحد بجاى هردو مفعول واقع شده است.

و لا تحسبنّ الّذين كفروا انّما نملى لهم خير لانفسهم‌ ( گمان نكنيد آنان را كه كفر ورزيدند اينكه مهلت دادن ما بايشان بنفعشان مى‌باشد).