سير آدمى به سوى خدا، سهم مؤثرى دارد؛ زيرا اينان، راه شناسانى هستند كه راه را به خوبى پيموده‌اند و راهنمايانى هستند كه سالكان را به درستى رهبرى مى‌كنند. يكى از سخنان اميرالمؤمنين على بن ابيطالب (عليه افضل صلوات المصلين) درباره تهذيب روح و تزكيه نفس، اين است: «لا يزكو عند اللَّه سبحانه الا عقل عارف و نفس عزوف» يعنى، فقط انسان صالحى به نزاهت روح و تزكيه نفس موفق است كه داراى دو ركن باشد: عقل عارف و نفس عزوف.
عقل عارف عقلى است كه در تشخيص صدق و كذب، حسن و قبح و حق و باطل، اشتباه نكند و پس از فهميدن صدق و حسن و حق و تشخيص آنها از قبح و كذب و باطل نيز بايد حق و صدق را فراهم كند و از باطل و كذب بپرهيزد و نيك را انتخاب و از قبيح، اجتناب كند. «عزوف» يعنى كسى كه نسبت به گناه، بى رغبت است و خود را از گناه باز مى‌دارد. گاهى نفس ميل به گناه دارد؛ ولى عقل او را راهنمايى مى‌كند؛ اما گاهى بر اثر هدايت و تدبير عقل، نفس مى‌فهمد كه گناه سم است و بايد به آن، عازف و بى رغبت بود. براى اين كه عقل، عارف و نفس، عزوف شود، شرايطى است و سرانجام همه امور را بايد از ذات اقدس خداوند مسئلت كرد و بر او تكيه كرد. «١» نشانه پيروزى در مصاف با شيطان‌ امام اميرالمؤمنين (ع) مى‌فرمايد:
«صافوا الشيطان بالمجاهدة و اغلبوه بالمخالفة، تزكوا انفسكم و تعلوا عند اللَّه درجاتكم.» راه تشخيص شكست و پيروزى در جهاد اصغر روشن و آسان است، اما نشانه تشخيص پيروزى و شكست در نبرد با دشمن درون، موافقت و مخالفت است.
اگر شيطان دستور داد و انسان را به گناهى تحريك كرد و او انجام داد و به جايى كه نبايد نگاه بكند، نگاه كرد، مالى را كه نبايد بگيرد، گرفت يا سخنى را كه نبايد بگويد، گفت و با اين كه مى‌داند اين كار، گناه است با او موافقت كرد و خواسته‌هاى او را برآورد، زمينه پيشروى او و شكست خود را فراهم كرده است. اگر كسى دستى به گناه دراز كرد، پايى به جاى حرام گشود، و زبانى به دروغ و تهمت و افترا و مانند آن باز كرد، همان لحظه شروع گناه لحظه پيشروى شيطان است، چنانكه لحظه‌اى كه دارد مقاومت مى‌كند، لحظه عقب نشينى شيطان و اسير كردن وى است، اما وقتى كاملا گناه را ترك مى‌كند لحظه پيروزى او و شكست شيطان است.