اين باشد تسبيحى آميخته با شرك است، همچنان كه خداى تعالى فرمود: «وَ ما يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِكُونَ.» (يوسف: ١٠٦)
و اين اولياء خدا كه خداى تعالى دلهايشان را از پليدى محبت غير خود- كه دل را مشغول از ذكر مى‌سازد- پاك ساخته و از محبت خويشتن پر نموده است، اراده نمى‌كنند مگر خود خدا را، چون خداى تعالى خيرى است كه شرى با آن نيست، آرى واللّهُ خَيرٌ. «١» پس از مرگ‌ شهيد ثانى- رحمه الله عليه- فرمودند: «در قبر و عالم برزخ از مومن و كافر محض به تفصيل سوال خواهد شد. يعنى اين كه از كليه اصول عقايد و فروع آن مثل نماز، روزه، حج، جهاد و ... سوال مى‌شود. اما از كسانى كه ضعيف العقل هستند و يا حجت الهى در ايمان بر آنها ثابت نشده، به طور اجمال از كفر و ايمانشان بازجويى مى‌شود.» از بيانات علما و بزرگان به دست مى‌آيد كه چهار گروه (اطفال- افراد كم عقل- جاهل قاصر و كسى كه فسق عملى ندارد) عذاب برزخى ندارند. زيرا يا امكان دسترسى به عقايد صحيح و لوازم ايمان رانداشته‌اند و يا مستعضف فكرى، فرهنگى و يا عقب افتادگان فكرى هستند.
نكته مهم ديگرى كه بايد در آن تأمل كرد اين است كه پس از مرگ، دفتر اعمال انسان بسته نمى‌شود، زيرا بعضى از اعمال متوفى اعم از سيئه و حسنه مى‌تواند اثرات منفى و يا مثبت ماندگارى بر فرد و يا جامعه بگذارد. و تا زمانى كه آن اثر باقى است به مناسبت آن اثر روح هم در عذاب يا آرامش باقى مى‌ماند. لذا ثواب كارهاى خير انسان بعد از مرگ هم براى ميّت نافع است.
جنگ عقل و عشق‌ اهل معرفت مى‌گويند جهاد سه قسم است: «جهاد اصغر» كه انسان در بيرون هستى خود با دشمن مهاجم مى‌جنگد. از اين بالاتر، «جهاد اوسط» است كه در صحنه نفس، بين رذيلتها و فضيلتها نزاع و تهاجم وجود دارد و انسان مى‌كوشد در جنگ بين فجور و تقوا و حرص و قناعت، و جهل و عقل‌و ...، فضيلت را فاتح كند؛ يعنى، آنچه در علم اخلاق و فن تهذيب نفس، به «جهاد اكبر» موسوم است، نزد اهل معرفت، جهاد اوسط است. اما «جهاد اكبر» نزد اهل‌