وَلِيَبْتَلِيَ اللّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلُيمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ. (آل عمران: ١٥٤)
و اينها براى اين است كه خداوند، آنچه در سينه‌هايتان پنهان داريد، بيازمايد؛ و آنچه را در دلهاى شما (از ايمان) است، خالص گرداند.
جهاد اكبر و اصغر و هرگونه دستور الهى، براى آزمون دل است. اگر دلى تيره باشد، خداوند با افاضه‌هاى متوالى آن چنان فيض مستمر و متنوع را از راه وحى و عقل يا از راه آزمون‌هاى علمى و عملى ادامه مى‌دهد تا اين تيرگى را بر طرف كند. تمحيص، به معناى تطهير است و تأديب ظريفى را نيز به همراه دارد: معلوم مى‌شود گناه، آلودگى است و گنهكار، آلوده است و آلوده به حريم كبرياى خدا، راه ندارد. خداوند وقتى ناخالصى را زدود، صفا در قلب مى‌نهد. البته شفافيت و صفا مراتبى دارد: اگر به اوج خود برسد، معرفت خود را به آن قلب، تا آن جا كه ظرفيت دارد، عطا مى‌كند و ا هزار و يك نكته ١٥٧ مشاوره شياطين براى مقابله با آيه توبه ص : ١٥٧ گر به اوج شفافيت نرسد، بعضى از مراحل وسط و پايين علوم و الهام‌ها را بهره او مى‌كند؛ اوصاف ملائكه، آخرت، بهشت و گوشه‌اى از اسرار نهانى و غيب را به او مى‌فهماند.
شرك، ريشه همه گناهان‌ قرآن كريم، مرجع همه اوصاف رذيله را شرك، و مبدأ همه اوصاف فاضله را ايمان به خدا و توحيد خالص مى‌داند؛ به اين معنا كه، منشأ گناهانى كه در قرآن و روايات به آن‌ها اشاره شده است غرور، ريا، عجب، تكبر و ... است كه به هوا پرستى منتهى مى‌شود و هوا پرستى در حقيقت، شرك است.
امام صادق (ع) مى‌فرمايد: پيامبر اكرم (ص) شترى داشت كه از شترهاى ديگر سبقت مى‌گرفت. روزى، شتر يك اعرابى بر شتر پيغمبر (ص) سبقت گرفت و شتر حضرت رسول در مسابقه، عقب ماند. مسلمان‌ها از اين حادثه، غمگين شدند. طبق اين نقل، رسول اكرم (ص) فرمودند، چون اين شتر تندرو بود و از شترهاى ديگر سبقت مى‌گرفت، اظهار «ترفع» كرد و به خود باليد و از اين رو شكست خورد.
در نظام كلى چنين است. اگر موجودى از حد خود، تعدى كند، مورد تنبيه حق قرار مى‌گيرد. در بعضى از روايات آمده است كه: «لو بغى جبل على جبل لجعل الله الباغى منهما دكاء؛ اگر كوهى بر كوه ديگرى ستم كند، كوه ستم‌كار فرو مى‌ريزد.»