٤٢٤- ٢٢٧- وَ عَنْ أَبِي أُسَامَةَ زَيْدٍ الشَّحَّامِ، عَنْ أَبِي الْحَسَنِ (ع)- فِي حَدِيثٍ- أَنَّهُ قَالَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: «إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ أَوْ مُتَحَيِّزاً إِلى‌ فِئَةٍ» [انفال/ ١٦] قَالَ: (مُتَطَرِّداً يُرِيدُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ، وَ مُتَحَيِّزاً يَعْنِي مُتَأَخِّراً إِلَى أَصْحَابِهِ مِنْ غَيْرِ هَزِيمَةٍ، فَمَنِ انْهَزَمَ حَتَّى يَجُوزَ صَفَّ أَصْحَابِهِ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ).
(مستدرك الوسائل ١١/ ٧٢، ح ١٢٤٥٧)
امام كاظم عليه‌السلام درباره فرمايش خداوند: «... مگر كناره‌گيرنده باشد براى جنگ (مجدد) يا پناه‌جوينده باشد به سوى گروهى ...» فرمود: مقصود آن است كه از معركه پيكار، كنار مى‌رود تا خويشتن را براى نبرد تازه‌اى آماده كند، و مراد از «متحيزا» آن است كه (هنگامى كه ضرورت ايجاب كند) براى پيوستن به دسته‌اى از ياران همرزمش عقب‌نشينى كند. پس كسى كه فرارى شود تا از صف همرزمانش بيرون آيد، به خشم خدا گرفتار مى‌شود.» فرار مؤمنان از جنگ با دشمنان اسلام و مسلمين، عملى منفور و مطرود و حرام است اما در مواردى با توجه به شرايط جبهه، به عنوان عقب نشينى يا تغيير تاكتيك جايز و حتى اجتناب‌ناپذير است كه‌در قرآن كريم در آيه ١٦ سوره انفال اين دو مورد را متذكر شده‌است. روايت بالا پيرامون توضيح و تفسير اين آيه شريفه است.
١. جواز عقب نشينى از خط مقدم جبهه براى سازماندهى مجدد نيروها: در صورتى كه نيروهاى مسلمان در گير با دشمن، نياز به سازماندهى مجدد و تغيير آرايش داشته باشند، اجازه دارند با هماهنگى فرماندهى از برابر دشمن عقب نشينى كنند و پس از تقويت نيرو و سازماندهى مجدداً به تهاجم دست بزنند.
إِلَّا مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ ... قَالَ: (مُتَطَرِّداً يُرِيدُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ ...
٢. جواز عقب نشينى براى پيوستن به ديگر نيروها و حمله مجدد: در صورتى‌