فلسفه اخلاق - جمعى از نويسندگان - الصفحة ١١٥ - تعريف مسئوليت اخلاقى
مبتنى بودن مسئوليت بر وظيفه، به اين معنا نيست كه رفتارهاى اخلاقى هميشه با نوعى الزام صددرصد همراهاند. زيرا وظايف را مىتوان به الزامى و غيرالزامى تقسيم كرد. انسان براى رسيدن به غايت مطلوب خويش، به انجام امورى مكلف مىگردد. اگر تحقق هدف مطلوب انسان (غايت) منحصر در انجام رفتار اخلاقى خاصىباشد، انجام آن رفتار اخلاقى خاص، جزو وظايف الزامى و صد در صد انسان خواهد بود و انسان در برابر ترك آن- از آنجا كه موجب تحقق نيافتن غايت مطلوب مىشود- به صورت صددرصد مسئول خواهد بود. اما اگر تحقق هدف مطلوب (غايت) منحصر به انجام رفتار اخلاقىِ خاصى نباشد و فعل جايگزينى بتواند آن غايت مطلوب را تحقق ببخشد، شدّت الزام براى آن رفتار اخلاقى خاص به همان نسبت كاهش مىيابد؛ يعنى هرچه تعداد فعلهاى جايگزين براىتحقق غايت مطلوب بيشتر باشد، شدّت الزام آن رفتار خاص كمتر خواهد بود.
تفكيك كامل مصاديق وظايف الزامى از وظايف غير الزامى شايد به راحتىممكن نباشد، اما تفاوتهاى آشكارى كه بين انواع وظايف مشاهده مىشود، درستى چنين تفكيكى را اثبات مىكند. آيا وظايف والدين در تأمين خوراك و پوشاك فرزند با وظايف آنان در تأمين امكانات تفريح فرزند، يكسان است؟ يعنى آيا والدين علاوه بر وظايفى كه در برابر فرزندان به عهده دارند، بايد به طور مثال هفتهاى يك بار فرزندان را به تفريحگاه يا سينما ببرند؟! اگر والدينى زمينه تفريح فرزندان را به صورت كامل فراهم نكنند، سزاوار مؤاخذه خواهند بود؟ اگر خوراك و پوشاك آنان را فراهم نكنند، چطور؟
اگر وظايف اخلاقى انسان، داراى شدّت و ضعف است، مسئوليت اخلاقى او نيز متناسب با وظايفى كه به عهده دارد، داراى شدّت و ضعف خواهد بود.[١]
[١] - بحث از مراتب مسئوليت اخلاقى در ادامه خواهد آمد