فلسفه اخلاق - جمعى از نويسندگان - الصفحة ١٣٦ - ج) نتيجه عمل(به لحاظ كمى و كيفى)

ب) ميزان آگاهى انسان‌

انسان به ميزان علم و آگاهى خويش در برابر اعمال خود و نتايج آن، مسئوليت اخلاقى دارد، هر قدر علم بيشتر باشد، مسئوليت بيشتر است. در روايات اسلامى آمده است: «پيش از آنكه يك گناه از فرد عالم بخشيده شود، هفتاد گناه جاهل بخشيده شده است.»[١]

ج) نتيجه عمل (به لحاظ كمّى و كيفى)

مسئوليت اخلاقى انسان با نتيجه فعل اختيارى او ارتباط مستقيم دارد. مسئوليت اخلاقى كسى كه فعل او باعث گمراهى يك نفر مى‌شود، با كسى كه امتى را گمراه مى‌كند، يكسان نيست.

انسان نه تنها در مقابل افعال مستقيم خود، بلكه در برابر نتايج با واسطه اعمال خويش نيز مسئول است. از اين‌رو، نتايج افعال اختيارى انسان، اگر چه با چندين واسطه به‌وجود آمده باشد، در ميزان مسئوليت اخلاقى او تاثير مى‌گذارد. اعمال بسيارى از مردان تاريخ‌ساز را مى‌توان با اين معيار سنجيد.

به گواهى تاريخ، در سقوط اندلس (اسپانيا) و خارج شدن آن از دست مسلمانان، مشاوره و كمك سردارى مسلمان به نام برّاق‌بن‌عمّار، بسيار موثر بوده است. با مطالعه اين بخش از تاريخ و با توجه به معيار نتيجه عمل، در باره مسئوليت اخلاقى اين سردار به قضاوت بنشينيد.

[١] - الامام الصادق ٧:« انّه يغفر للجاهل سبعون ذنباً قبل أن يغفر للعالم ذنب واحد».( محمد محمدى رى‌شهر، ميزان الحكمة، ج ٣، باب ٢٨٩٧، ص ٢٠٩٨.)