فلسفه اخلاق - جمعى از نويسندگان - الصفحة ١٣٥ - الف) مقدار اختيار و قدرت انسان

شرايط، متفاوت خواهد بود. مسئوليت اخلاقى هر انسانى را بايد در حد توان او سنجيد. خداوند هم كسى را جز به قدر توانش مكلف نمى‌داند.[١] از رسول خدا ٦ نيز چنين روايت شده است:

نُه چيز از امت من برداشته شده است: خطا، فراموشى، آنچه بدان توانايى‌ندارند، آنچه به ناچار يا از روى اضطرار و يا اكراه و اجبار انجام مى‌دهند و ....[٢]

عوامل موثر در مسئوليت اخلاقى‌

مراتب مسئوليت اخلاقى انسان با چند چيز ارتباط مستقيم دارد:

الف) مقدار اختيار و قدرت انسان‌

همان‌گونه كه در مبحث شرايط مسئوليت اخلاقى گذشت، گاهى انسان به سبب شرايط درونى يا بيرونى نمى‌تواند تمام توان خويش را براى انجام‌دادن كارى به‌كارگيرد؛ يعنى آزادى و اختيار او در شرايط خاصى محدود مى‌شود. در چنين شرايطى مسئوليت اخلاقى او نيز در محدوده اختيار و آزادى‌اش محاسبه خواهد شد.

مثلًا كمك به مردمان ستمديده در كشورهاى اشغالگر از وظايف اخلاقى هر انسان آزاده است، كه امروزه ممكن است بر اثر شرايط خاص سياسى، به طور دلخواه صورت نگيرد و انسان‌هاى بى‌شمار و مشتاق كمك، به صورت بسيار محدودى به انجام اين كار قادر باشند. به طور طبيعى مسئوليت اخلاقى اين افراد نيز در محدوده آزادى عمل آنها است.

[١] - بنگريد به:« وَ لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها وَ لَدَيْنا كِتابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ»( مؤمنون( ٢٣): ٦٢؛« وَ لا تَقْرَبُوا مالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَ أَوْفُوا الْكَيْلَ وَ الْمِيزانَ بِالْقِسْطِ ... لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ»( انعام( ٦): ١٥٢)

[٢] - عن ابى عبداللَّه ٧ قال، قال رسول اللَّه ٦:« وُضِعَ عن امّتى تِسعُ خصالٍ الخطأُ و النسيان و ما لايعلمون و ما لايطيقون و مااضطرّوا اليه و مااستكرهوا عليه و الطيرةُ و الوسوسةُ فى التّفكُّرِ فى الخلقِ و الحسدُ ما لم يُظْهِر بلسانٍ أو يَدٍ»( كلينى، الكافى، ج ٢، باب ما رُفِعَ عن الامّة، حديث ٣٠٤٥.)