فلسفه اخلاق - جمعى از نويسندگان - الصفحة ١٣٤ - مراتب مسئوليت اخلاقى
اين بحث، به نكات ديگرى نيز اشاره مىكنيم.
مراتب مسئوليت اخلاقى
به تعبير آقاى مارتين فيشر[١] در كتاب مسئوليت و كنترل، مسئوليت اخلاقىاز مقوله «همه» يا «هيچ» نيست، بلكه مىتوان بنابر فراهمبودن زمينهها، استعدادها و شرايط فردى و اجتماعىافراد، مراتب مسئوليت اخلاقىمختلفى براى آنان در نظر گرفت.
مثلًا فرض كنيد كسى گرفتار چند آدمكش شده است و آنها آزادى او را به كشتن انسانى مشروط مىكنند. آيا او مىتواند براىحفظ جان خويش، انسان ديگرى را بكشد؟ آيا اگر او چنين كارى كرد، در برابر آن مسئول خواهد بود؟ حال اگر از او خواسته شود براى بهدست آوردن آزادى، به شخصيتى محترم دشنام دهد، وظيفه اخلاقىاش چيست؟ آيا اگر او چنين كند، مسئوليت اخلاقى خويش را زيرپا گذاشته است؟ آيا بين ايندو مثال به لحاظ مسئوليت اخلاقى تفاوتى مشاهده مىشود؟ تفاوت در كجا است؟
مثال ديگر: اگر شخص عاقلى بر اثر وراثت يا امر طبيعى ديگرى، در حدّ مردم عادى داراىقدرت درك و فهم نباشد و مرتكب خطاى اخلاقى شود، ميزان مسئوليت او چگونه محاسبه مىشود؟ اگر شخصى با قدرت درك بيشتر از مردم عادى، مرتكب خطاى اخلاقى شود، چطور؟
حال اگر فردى به عمد بر عمل ناپسندى اصرار داشت، آيا مسئوليت اخلاقى او با كسى كه بر عمل ناپسند خود اصرار ندارد، يكسان است؟
اين مثالها همه گوياى اين حقيقت است كه مسئوليت اخلاقى انسان بر اثر گوناگونى
[١] - جان مارتين فيشر(rehcsiF nitraMnhoJ ) انديشمندى آمريكايى، متولد ١٩٢٥، يكى از اساتيد دانشگاه كاليفورنياريور سايد است. كتاب« مسئوليت و كنترل»(lortnoC dnaytil ibisnopseR ) از جمله كتابهايى است كه او به كمك يكى از همكاران خود به رشته تحرير در آورده است. اين كتاب تاكنون به فارسى ترجمه نشده، اما به شكل يك پاياننامه كارشناسى ارشد از سوى حجتالاسلام محمدتقى اسلامى و با راهنمايى استاد دكتر محمد لگنهاوزن و مشاوره حجتالاسلام محمود فتحعلى، در مؤسسه آموزشى و پژوهشىامام خمينى، قم، مورد نقد و بررسى قرار گرفته است