فلسفه اخلاق - جمعى از نويسندگان - الصفحة ١٢٥ - شبهات پيرامون اختيار انسان

سه. اختيار به معناى قصد و تعمّد

اگر انسان پس از سنجش و گزينش از ميان كارهاى مقدور خويش، يكى را برگزيند و انجام دهد، گفته مى‌شود كه با قصد و عمد به آن كار اقدام كرده است. بنابراين هرگاه انسان از روى سهو يا نسيان، كارى را انجام دهد يا ترك كند، مسئوليتى بر او نخواهد بود.[١]

يادسپارى‌

شرط لازم مسئوليت انسان، اختيار به معناى قصد و عمد است؛ يعنى اينكه انسان قادر باشد از ميان راه‌هاى موجود، يكى را برگزيند. اما در اينكه آيا انسان داراى چنين اختيار و اراده‌اى هست يا نه، در ميان فلاسفه اقوال مختلفى وجود دارد. به عقيده بعضى از انديشمندان مسلمان، قدرت تصميم گيرى و انتخاب، يكى از يقينى‌ترين امورى است كه مورد شناسايى انسان واقع مى‌شود و هر انسانى با علم حضورى خطا ناپذير، مى‌يابد كه داراى اختيار است.[٢]

شبهات پيرامون اختيار انسان‌

اختيار انسان به عنوان يكى از عوامل بسيار مهم در تحقق مسئوليت اخلاقى، همواره مورد توجه انديشمندان و فيلسوفان بوده است. اثرگذارى عواملى همچون «اجتماع، محيط و وراثت» بر رفتار انسان، يا تمسك به بعضى از قواعد فلسفى، موجب شده است برخى انسان را

[١] - براى اختيار، كاربردهاى ديگرى نيز بيان شده است: مانند اختيار به معناى« ميل و رغبت» كه در اين معناى اختيار، سنجش و گزينش ضرورت ندارد، بلكه با نبودن اضطرار و اكراه، و انجام كار با حداقل شرايط، يعنى رضايت فاعل، اختيار تحقق مى‌يابد. اختيارى كه در مورد خدا يا فرشتگان مطرح است از اين نوع است. يا اختيار به معناى« گزينش و انتخاب»، مانند آنچه كه در اين بخش از زيارت جامعه آمده است:« واختاركم لسرّه ...»،( بنگريد به: محمد تقى مصباح يزدى، معارف قرآن، ص ٣٧٦؛ محمود رجبى، انسان‌شناسى، ص ١٤٠)

[٢] - بنگريد به: محمد تقى مصباح يزدى، آموزش عقايد، ص ١٧٣؛ همو، فلسفه اخلاق، تحقيق و نگارش احمدحسين شريفى، ص ١٢٧