فلسفه اخلاق - جمعى از نويسندگان - الصفحة ١١٩ - شرايط مسئوليت اخلاقى

موارد زير اشاره نمود:

١. كسانى كه انسان را منشأ حق مى‌دانند، لكن حقوق جمع را بر حقوق يكايك افراد ترجيح مى‌دهند وجامعه انسانى رامستحق وضع قوانين وتعيين وظايف افراد مى‌شمارند. با اين حال اينها درچگونگى تشخيص اين حقانيت، ملاك‌هاى مختلفى ارائه نموده‌اند. بعضى از اين افراد، راه تشخيص حقانيت را رضايت عمومى، بعضى ديگر، پذيرش عمومى و گروهى قرارداد اجتماعى را ملاك تشخيص اين حقانيت بيان مى‌كنند.

٢. كسانى كه انسان را منشأ حق مى‌دانند، ولى حقوق فردى را بر حقوق اجتماعى ترجيح مى‌دهند و مى‌گويند شخص حق دارد و مى‌تواند وظايف خود را تشخيص دهد. حال بعضى مانند كانت راه تشخيص اين وظايف را عقل فردى مى‌داند و بعضى ديگر ميل و احساسات را معيار و ملاك اين تشخيص بيان مى‌كند.[١]

شرايط مسئوليت اخلاقى‌

شرايط اوليه مسئوليت اخلاقى عبارت‌اند از «نبود جبر» و «نبود جهل قصورى». اين دو شرط را معمولًا به صورت ايجابى بيان مى‌كنند؛ يعنى شرايط مسئوليت اخلاقى را «آزادى و اختيار» و «آگاهى» انسان عنوان مى‌كنند. البته گاهى شرط سومى نيز به اين دو شرط مى‌افزايند.

در باره مسئوليت اخلاقى در برابر رفتارهايى كه از غفلت و بى‌توجهى انسان سر مى‌زند، ملاحظاتى وجود دارد كه همان ملاحظات سبب مى‌شود كه شرط «قصد» (noitnetni) به شرايط مسئوليت اخلاقى افزوده گردد.

آنها در توضيح اين شرط (قصد) اين‌گونه مثال مى‌زنند: اگر به قصد دفاع از خود سنگى را

[١] - بنگريد به: اميد دوركيم، فلسفه وجامعه شناسى، ترجمه فرحناز خمسه‌اى، ص ٧٨ و ١١٥؛ محمد تقى مصباح يزدى، فلسفه اخلاق، تحقيق و نگارش احمدحسين شريفى، فصل دوم، ص ٤٥