كه اين سرش با آن سر اختلاف داشته- و غير همديگرند- (١٤)يعنى اين (١٤)ساده‌ترين و بسيطترين پديده‌اى كه مشهود و محسوس- و غير قابل انكار است حركت مكانى است- يعنى انتقال جسم از جائى به جائى- .

راجع به اينكه حقيقت مكان جايگاه چيست- دو نظر اساسى وجود دارد- .

بعضى معتقدند مكان حقيقتى است مجزا از جسم- و ثابت و غير متغير است و آن حقيقت است كه- فضا را تشكيل مى‌دهد و اجسام در آن شناورند- و هر جسمى به تناسب حجم خود- قسمتى از فضا را اشغال كرده است- و با حركت خود آن قسمت را رها مى‌كند- و قسمتى ديگر را اشغال مى‌كند اگر فرض كنيم- هيچ جسمى غير از يك جسم محدود وجود نداشته باشد- يعنى اگر فرض كنيم همه اجسام جهان معدوم شوند- و يك جسم باقى بماند- براى آن جسم از نظر جا امكان حركت هست- زيرا قسمتى از فضا را كه اشغال كرده رها مى‌كند- و قسمتى ديگر را اشغال مى‌كند- قطع نظر از اينكه خلا و حركت در خلا محال هست يا نيست- .

نظريه دوم اينست كه- فضا و مكانى جدا از اجسام وجود ندارد- هر جسمى به تناسب حجم خود- قسمتى از فضا را تشكيل مى‌دهد و به وجود مى‌آورد- اجسام چون در مجاورت يكديگرند- و به يكديگر احاطه دارند- خواه ناخواه ميان آنها نسبتهائى از دورى و نزديكى- و وصل و فصل و محيط بودن و محاط بودن و غيره پيدا مى‌شود- جسم چه ساكن باشد و چه متحرك- نسبتهائى با اجسام ديگر دارد كه در صورت سكون- آن نسبتها ثابت و در صورت تحرك آن نسبتها متغير است- طبق اين نظريه حركت مكانى عبارت است از- تغير متوالى و اتصالى اين نسبتها- در كتب فلسفه اسلامى نظريه اول را- به اشراقيون نسبت مى‌دهند و نظريه دوم را به مشائين - ولى ظاهرا منشا اين نسبت شيخ اشراق است- نظريه بعد مجرد و فضاى مجرد- ظاهرا از طرف خود شيخ اشراق ابداع شده- و مانند بسيارى از نظريه‌هاى ديگر او چنين فرض شده كه- اين نظريه از افلاطون كه رئيس الاشراقيون فرض مى‌شود-