علت و تاثر ماده از علت- كه البته مسبوق به استعدادى است- استعداد ديگرى حادث مى‌شود- پس قوه و استعداد گاهى مقدمه تاثر- و گاهى مولود تاثر ماده‌اى از علتى است- تاثر قبول اثر و انفعال است- و اين قبول در اثر قوه و استعداد قبلى پيدا مى‌شود- .

اينجا است كه اين سؤال پيش مى‌آيد كه- بنا بر اينكه ماده قابل است و اين قبول- در اثر يك صفت وجودى- كه نام آن صفت قوه و استعداد است پيدا مى‌شود- خود آن صفت يعنى قوه از كجا پيدا مى‌شود- يعنى ماده آن صفت را به چه وسيله قبول مى‌كند- و از چه علتى قبول مى‌كند- آيا صفت قوه و استعداد در ماده- مسبوق به علت فاعلى- و دهنده و مسبوق به قوه و استعداد ديگرى است و اين محال است- .

جواب اين سؤال اينست كه- هر چند احيانا اين تعبير در باره قوه و استعداد مى‌شود- كه در ماده‌اى نبود و پيدا شد يا بود و معدوم شد- و يا گفته مى‌شود كه فلان علت معد و موجد استعداد است- و يا گفته مى‌شود كه امكان استعدادى- كيفيتى است از كيفيات- و به نظر مى‌رسد كه از معقولات اوليه است- ولى حقيقت اينست كه اينطور نيست- .

ما در مقاله علت و معلول- آنجا كه علل چهارگانه ارسطوئى را شرح مى‌داديم- در باره علت مادى گفتيم كه- آن چيزى است كه اثر فاعل را مى‌پذيرد و قبول مى‌كند- گفتيم كه خاصيت ماده قبول و انفعال است- و علت مادى آن است كه صورت و اثر فاعل را قبول مى‌كند- و به خود مى‌پذيرد هر چند اين پذيرفتن او شدن است- يعنى همان طورى كه ايجاد- دادن چيزى چيز ديگرى را به ثالثى نيست- پذيرفتن و قبول نيز لازم نيست كه- پذيرنده شيئى و پذيرفته شده شيئى ديگر- و پذيرش واقعا سه واقعيت بوده باشد- بلكه به اينطور است كه- پذيرش و پذيرفته شده دو عينيت و واقعيت نيست- بلكه پذيرش ماده صورت را عين تحقق يافتن- و واقعيت يافتن صورت است- و پذيرنده نيز هر چند قبل از پذيرش- غير از پذيرفته شده است ولى با