بود،-و مقولات عشر طبايع موجودات خارجى‌اند،پس افراز ايشان از يكديگر بهتر از فرج ايشان(است).بهم و ازين جهت ابواب منطق نه آمد-اينست تمامى اقسام حكمت نظرى.

و اما حكمت عملى-و آن دانستن مصالح حركات ارادى-و افعال صناعى نوع انسانى بود بر وجهى كه مؤدى بود نظام احوال معاش-و معاد ايشان و مقتضى رسيدن بكمالى-كه متوجه‌اند سوى آن،هم منقسم(مى)شود بدو قسم:

يكى آنچه راجعى بود بهر نفسى بانفراد.

و ديگر آنچه راجع بود با جماعتى بمشاركت.-و قسم دوم نيز بدو قسم شود:

يكى آنچه راجع بود با جماعتى-كه ميان ايشان مشاركت بود در منزل-و خانه.

و دوم آنچه راجع بود باجتماعى- كه ميان ايشان مشاركت بود در شهر-و ولايت-بل اقليم-و مملكت،پس حكمت عملى نيز سه قسم بود:اول را تهذيب اخلاق خوانند.و دوم را تدبير منازل.

و سيم را سياست مدن.

و فايدۀ حكمت خلقى آنست كه فضايل را بشناسد و كيفيت اقتناء آن،تا زكاء نفس بآن حاصل شود،و رذائل بدانند- و كيفيت توقى از آن تا نفس از آن پاك شود.

و فايدۀ حكمت منزلى آنست-كه بدانند مشاركتى كى واجب بود-كه منتظم شود مصلحت منزلى-كه تمام شود باشد ميان اصل يك منزل-تا باو (بزوجى-و زوجۀ،و والدى و مولودى، و مالكى-و مملوكى).

و فايدۀ حكمت مدنى آنست-كه بدانند كيفيت مشاركتى-كه ميان اصناف-و اشخاص ايشان واقع شود تا تعاون يكديگر كنند بر مصالح با بدان،و بقاء نوع انسان و بدان بعضى حكمت مدنى را بدو قسم كرده‌اند:

يكى آنچه تعلق بملك دارد،-و آن را علم سياست خوانند.-و دوم آنچه تعلق بنبوت و شريعت دارد،-و آن را علم نواميس خوانند.و از اين جهت.

بعضى اقسام حكمت عملى چهار نهاده‌اند،و اين مناقض آن نيست كه سه نهاده بسبب دخول دو قسم از اين در تحت يك قسم از آن و همچنين بعضى اقسام حكمت نظرى چهار نهاده‌اند- بحسب انقسام معلومات،-چه معلوم:يا مفتقر بود بمقارنۀ مادۀ جسمانى-در وجود عينى-يا نه،و اول اگر متجرد نشود از ماده در ذهن طبيعى باشد-و الا رياضى بود.و دوم اگر مقارن ماده نشود البته،چون:ذات حق تعالى و عقول،و نفوس،الهى باشد.و الا علم كلى و فلسفۀ اولى-چون علم بهويت،و وحدت و كثرت،و علت-و معلول،و امثال آن- از آنها-كه بارى عارض مجردات مى‌شوند-و بارى عارض اجسام،و لكن بعرض-نه بذات،چه اگر بذات مفتتر بودى بمادۀ جسمى-از آن منفك نشدى، و مجردات را بآن وصف نشايستى كرد.و منافاة ميان اين دو تقسيم نيست-چنانكه دانستى.

و ببايد دانست-كه-