-(اصطلاح منطقى)حمل در لغت يعنى بار برداشتن و در اصطلاح نسبت امرى است بامرى ديگر بايجاب يا بسلب چنانكه گويند دانش پسنديده است كه دانش موضوع و پسنديده محمول و كلمۀ«است»رابط ميان موضوع و محمول است و آن بر سه نوع است.

الف-حمل لغوى كه عبارت از حكم بثبوت چيزى است براى چيزى ديگر و يا سلب آن حكم از آن.

ب-حمل اشتقاقى كه عبارت از حمل بواسطۀ كلمۀ«فى»و«ذو»و«له»ميباشد.

ج-حمل مواطات كه عبارت از حمل چيزى است بر چيزى ديگر كه اتحاد در موضوع و مصداق و اختلاف در مفهوم داشته باشند و بالجمله حمل چيزى بر چيزى ديگر و اتحاد ميان‌اند و بر دو نوع است يكى حمل شايع صناعى كه حمل متعارف هم مينامند و عبارت از مجرد اتحاد ميان موضوع و محمول است وجودا كه بازگشت آن بدين است كه موضوع از افراد محمول است چه آنكه حكم در آن بر نفس مفهوم موضوع شده باشد چنانكه در قضاياى طبيعية و يا افراد چنانكه در قضاياى متعارفه از محصورات و غيره و چه آنكه محكوم به ذاتى محكوم عليه باشد مانند«انسان حيوان است يا ناطق است»كه حمل بالذات و ذاتى است و يا عرضى باشد مانند«انسان ضاحك است يا ماشى است»كه عرضى نامند.

دوم آنكه مراد از حمل بيان اين معنى است كه موضوع بعينه نفس ماهيت محمول و مفهوم آنست و ناچار نحوۀ از مغايرت ميان آن دو هست تا دوئيت درست باشد اين نوع حمل را حمل اولى ذاتى گويند مانند «انسان انسان است».

(از دستور ج ٢ ص ٥٧-اسفار ج ٣ ص ١٤٩-ج ١ ص ٧٢،٨٤)

حَمَل

-(بفتح حاء و ميم اصطلاح نجومى)داراى جثۀ بود مجوف و ميان بزرگ براق و درخشنده و سخت.

(از رساله ١١ ناموسيات ص ٣٧٣) و از ستارگان آنست:ناطح نطح، اشراط.بطين(بضم با و فتح طاء).

حَملِ اشتقاقى

-(اصطلاح منطقى) حمل اشتقاقى عبارت از حمل بواسطه كلمۀ «فى»يا«ذو»يا«له»ميباشد و ممكن است بدون اين كلمات خمل اشتقاقى محقق شود مانند«كل شىء اما ابيض اولا ابيض».

(از اسفار ج ٣ ص ١٤٩-اساس الاقتباس ص ١٨-دستور ج ٢ ص ٥٧)

حَملِ بَر صِحَّت

-(اصطلاح فقهى و اخلاقى)يكى از اصول اخلاقى اسلام است كه انسان كارهاى برادر دينى خود را حمل بر صحت كند و رواياتى هست از جمله

«ضع امر اخيك على احسنه حتى يأتيك ما يقلبك منه» (از عوائد الايام ص ٧٤)

حَملِ ذاتِىّ اوَّلى

-(اصطلاح منطقى) كه حمل«هو هو»است حملى است كه مفهوما و مصداقا متحد باشند و گاه حمل ذاتى مطلق را گويند در صورتى كه محمول ذاتى باشد مانند«انسان حيوان است».

(از اسفار ج ٣ ص ٦١-شرح منظومه ص