هجويرى گويد:صوفى آن بود كه از خود فانى بود و بحق باقى از قبضۀ طبايع رسته و بحقيقت پيوسته اهل كمال را صوفى خوانند و متعلقات و طالبان را متصوف سهل تسترى گويد:«الذى يلزم الصوفى ثلاثة اشياء،حفظ سره و اداء فرضه و صيانة فقره»(طبقات ص ٢٥٨) بعضى گويند:صوفى كسى است كه فانى بنفسه و باقى باللّه است و منفصل از طبايع است و متصل به«حقيقة الحقائق» است و متصوف كسى است كه مجاهده كند براى نيل بآن درجه و متصوف كسى است كه شبيه كند خود را بصوفى و متصوف براى طلب جاه و مقام.

ذو النون گويد صوفى چون بگويد، نطق وى بيان حقايق حال وى بود و چون خاموش باشد معاملت او معبر حال وى بود.

بعضى گويند صوفى صاحب وصول بود و متصوف صاحب اصول و مستصوف صاحب فضول.

بعضى گفته‌اند صوفى كسى است كه خارج از نعوت و رسوم بود و گويند فقر بدايت تصوف است.

(از كشف المحجوب ص ٤٢-٢٥-رياض السياحة ص ١٢٢).

نورى گويد صوفيه كسانى‌اند كه ارواح آنها مصفا باشد و در صف اول باشند.

شاعر گويد:

هر كس كه حريف جام و ساغر نشود آئينه طبع او منور نشود
خواهى كه چو آئينه صفائى يابى بايد كه كسى از تو مكدر نشود
بعضى گويند صوفى كسى است كه حجاب خلق و انانيت خود برداشته.

و بعضى گويند صوفى كسى است كه همتش با قدمش برابر باشد.

شبلى گويد:صوفى نه بيند در دو دنيا با خدا غير از خدا را جامى گويد:

شيوۀ صوفى چه بود نيستى چند تو بر هستى خود ايستى
شاه نعمت الله گويد:

صوفى صافى است در عين صفا مينمايد نور او او را بما
ذرۀ از آفتاب نور او نيست خالى در همه ارض و سما
نقطۀ نقطه دايره پيموده است جمع كرده ابتداء و انتها
شيخ را پرسيدند كه صوفى چيست؟ گفت آنچه در سر دارى بنهى و آنچه در كف دارى بدهى و آنچه بر تو آيد نجهى.

(و رجوع كشاف ص ٨٣٩) و گفته‌اند«الصوفى هو الخارج عن النعوت و الرسوم و الفقير هو الفاقد بلا اسباب» (طبقات ص ٤٢٢).

گويند ظهور تصوف در اسلام مربوط به قرن دوم هجرى است و اولين كسى كه بدين نام خوانده شد ابو هاشم صوفى است كه كوفى الاصل است و اول كسى است كه خانقاه بنا كرد.

(مصباح الهدايه ص ٨٦-لمع ص ٢٥- نفحات ٣١).

و گفته‌اند«الصمت عن الباطل صوم و اليأس عن المخلوقين صلاة و حفظ الجوارح عبادة و ترك الهوى جهاد و الكف عن السر صدقة.»