يكديگر.و با اجرام سفلى،و مقادير حركات،و اجرام و ابعاد ايشان-و آن را علم هيأت-و علم نجوم خوانند.و احكام نجوم خارج افتد ازين نوع.و چهارم معرفت نسب مؤلفه-و احوال آن،و آن را علم تأليف خوانند.و چون در آوازها بكار دارند-باعتبار تناسب با يكديگر- و كميت زمان سكنات كه در ميان آوازها افتد[آن را]علم موسيقى خوانند.

و فروع«علم»رياضى چند نوع بود، چون:علم مناظر-و مرايا،و علم جبر و مقابله و علم جر اثقال و علم مساحت- و غير آن چون:علم جمع-و تفريق.

بهندى و علم حيل چون:صندوق ساعت و امثال آن.و علم اگر متحركه[و علم تقاويم و علم نقل مياه،و اما اصول علم هشت صنف بود:

اوزان]-و موازين و علم زيجات-و اول معرفت مبادى متغيرات،چون:

زمان-و مكان،و حركت-و سكون، و نهايت و لا نهايت،-و غير آن.و آن را سماع طبيعى گويند.و دوم معرفت اجسام بسيطه و مركبه،و احكام بسايط علوى و سفلى و آن را سما و عالم گويند.

و سيم معرفت اركان-و عناصر و تبدل صور بر مادۀ مشتركه و آن را علم كون و فساد گويند.

و چهارم معرفت اسباب-و علل حدوث حوادث هوائى-و ارضى مانند:

رعد و برق،و صاعقه-و باران-و برف-و زلزله-و آنچه بدان[ماند]و آن را آثار علوى خوانند.

و پنجم معرفت مركبات-و كيفيت تركيب آن و آن را علم معادن خوانند.و ششم معرفت اجسام ناميه،و نفوس-و قوى آن،و آن را علم نبات خوانند.

و هفتم معرفت احوال اجسام متحركه بحركت ارادى،و مبادى حركات،و احكام نفوس-و قوى آن و آن را علم حيوان خوانند.

و هشتم معرفت احوال نفس ناطقۀ (انسانى)و چگونگى تدبير-و تصرف او در بدن-و غير بدن،و آن را علم نفس خوانند.

و فروع علم طبيعى نيز بسيار بود مانند:علم طب و علم احكام نجوم و علم فلاحت و غير آن،چون:علم فراست- كه استدلال است از خلق بر خلق،و علم تعبير و علم كيميا و علم طلمسات-كه عبارتست از تمزيج قوى سماوى،بقوى بعضى اجرام ارضى-تا از آن قوتى حاصل شود-كه مبدأ فعلى غريب شود درين عالم.و علم نيرنجات يعنى تمزيج قوى ارضى-بعضى با بعضى-تا از آنجا قوتى با ديد آيد كه ازو فعلى غريب صادر شود.

و اما علم منطق-كه حكيم ارسطاطاليس آن را مدون كرده است-و از قوت بفعل آورده،مقصودست بر دانستن كيفيت دانستن چيزها،و طريق اكتساب مجهولات،بس بحقيقت آن علم است- بعلم،و بمنزلت ادات«تحصيل»ديگر علوم را،و او نه قسم است:

قسم اول ايساغوجى-يعنى مدخل منطق مشتمل بر اقسام الفاظ-و كليات خمسۀ مفرده:جنس،و نوع،و فصل،و خاصه،و عرض عام.

قسم دوم قاطيغورياس-يعنى