فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٧٥ - فقه در نگاه روشنفكران (٢) مسعود امامی

خان به روشنى صادق است، اما سرايت آن به طالبوف، مبتنى بر دلايل و قرائن روشنى نيست. بلكه به نظر مى‌رسد آنچه در آثار طالبوف فراوان است، دفاع او از شريعت است؛ هر چند تفسير او از شريعت با تفسير بيشتر فقيهان هم عصرش تفاوت‌هاى چشمگيرى دارد، ولى اين بدان معنا نيست كه دفاع او از شريعت صادقانه نبوده است.

حائرى در پايان كتاب خود، پارا از اين هم فراتر مى‌نهد و سخنى نا استوار مى‌نگارد كه نشان دهنده درك نادرست او از طالبوف است. او انديشمندان عصر مشروطه را به چهار قسم تقسيم مى‌كند و قسم نخست را «هواخواهان بى قيد و شرط نظامهاى غير دينى و يا سكولاريست‌هاى يك دنده» مى‌داند و سپس مى‌افزايد: «آخوند زاده و طالبوف را مى‌توان از اين قشر دانست». (١٠٤)

طالبوف به مانند بسيارى ديگر از روشنفكران دينى عصر خود و اعصار بعد، عالمان دينى و فقيهان را از تعبّد به ظواهر نصوص قرآنى و روايى باز مى‌دارد و از آنان مى‌خواهد كه گشاده دست به سوى قرآن و سنّت روند و «آنچه در منطوقى كلام خدا نيست در مفهومى آيات بجويند و پيدا كنند تا عقل و علم را به هم تطبيق كامل بدهند و متدرّجاً ملت اسلام را از ذلّ جهل و احتياج برهانند». (١٠٥) اما او نيز مانند ساير هم فكرانش از ارائه شيوه‌اى روشمند و منطقى در فهم نو از قرآن عاجز است و تنها آرزو و خواست خود را مطرح مى‌كند، بدون آنكه راه منطقى رسيدن به آن را تبيين كند.

در عين حال در مورد زكات كه به نظر او «اساس ماليات» است و درجامعه ما جايگاه شناخته شده‌اى دارد كه «اگر طرح اخذ او منظّم بشود بهترين اسلوب وضع ماليات است كه فرنگى‌ها با هزار زحمت به اسلوب معمولى ما رسيده‌اند» (١٠٦) به اجتهادى بر پايه وضع زمانه دست مى‌زند و آن را از چارچوب موارد نه گانه خارج مى‌سازد و مى‌گويد:

يكى از احكام شرع ما زكات است. حالا تموّل ما ده هزار شتر و صد هزار