باقيمانده‌اى از نظريه يقين معرفى كنيم. يا به عبارت ديگر بايد بگوييم حجّيت اجماع و نظام قراين، نقش مهمى را در شكل‌گيرى نظريه جبر ايفا مى‌كند با وجود اين كه هيچ توجيه اصولى مگر در سال‌هاى اخير براى اين مطلب يافت نشده است.

به هر ترتيب، نظريه اسانيد به عنوان معيار اوّل شناخته شده و همراه با آن مقوله جبر و انجبار نيز ظاهر گرديده است و اين مطلب را مى‌توان با مطالعه آثار شهيد اوّل (٧٨٦هـ)دريافت؛ چرا كه او روايت را با وجود يك غير امامى در سند آن تضعيف مى‌كند، مگر هنگامى كه عاملى همچون شهرت يا عمل اصحاب و يا... را به همراه داشته باشد كه اين ضعف را جبران نمايد.

اينك كاربردهايى اين چنينى را در نزد شهيد بررسى مى‌كنيم:

أ) در مباحث غسل ميت، شهيد در مورد روايتى چنين مى‌نويسد: سند اين روايت به خاطر راويانى كه زيدى‌اند، ضعيف است اما وجود شهرت آن را تأييد مى‌كند. (٦٢)

ب) در همان مبحث روايت ديگرى را چنين تضعيف مى‌نمايد: و روايت را چندتن از زيديه نقل مى‌كنند، پس ضعيف است. (٦٣)

ج) در مباحث پوشش در نماز، در يكى از روايات چنين مى‌گويد: در سند اين خبر موسى بن بكر وجود دارد كه واقفى است و اين روايت از طرفى در تعارض با روايتى مشهورتر و با سندى صحيح‌تر مى‌باشد و از طرفى ديگر با فتواى اصحاب در تعارض است. (٦٤)

د) در مباحث اذان واقامه نظر خود را در مورد روايتى چنين بيان مى‌كند: در سند خبر، أبى بصير على بن ابى حمزه قرار دارد كه واقفى است، اما مى‌توان خبر را بر استحباب حمل كرد. (٦٥)

(٦٢) شهيد اوّل، ذكرى الشيعه، ج١، ص٣٢٨.
(٦٣) همان، ص ٣٢٤.
(٦٤) همان، ج٣، ص٤٤.
(٦٥) همان، ص٢٢٥ و نيز ج٤، ص٢٥.