اما در آثارشان سیر کردم و در اخبارشان فکر کردم تا آنجا که مانند یکی از خود آنها شدم ، آنچنان شده‌ام که گویی با همه آن جوامع از نزدیک زندگی‌ کرده‌ام . بعد می‌گوید نه ، بالاتر از این : چون اگر کسی در جامعه‌ای با مردمی زندگی کند فقط از احوال همان مردم آگاه می‌شود ولی من مثل آدمی هستم‌ که از اول دنیا تا آخر دنیا با همه جامعه‌ها بوده و با همه آنها زندگی‌ کرده است ، پس تاریخ را مطالعه کن ، در اخبار ملتها و در تحولاتی که‌ برای جامعه‌ها پیش آمده فکر کن تا مانند چشمی باشی که از اول دنیا تا آخر دنیا را مطالعه و مشاهده کرده است . این است که از نظر قرآن [ و روایات ] خود تاریخ منبعی برای شناخت است .

فلسفه تاریخ در قرآن

این مسئله که قرآن دعوت می‌کند که بشر تاریخ را مطالعه کند بسیاری از نظریات قرآن درباره فلسفه تاریخ را روشن می‌کند : اگر حوادث تاریخی عالم گزاف و تصادف باشد ، مطالعه تاریخ گذشته ، با امروز هیچ ربطی پیدا نمی‌کند ، چون قضایا بر اثر تصادفات است . قرآن اصل‌ تصادف را انکار می‌کند ، اصل سنن را قبول می‌کند و به آن تصریح می‌نماید . اگر تاریخ ، سنن داشته باشد ولی سنن آن خارج از اختیار بشر باشد و بشر نتواند در آن سنتها نقشی داشته باشد - امری جبری محض باشد و انسان هیچ‌ گونه تأثیری در مسیر تحول تاریخ نداشته باشد - باز درس گرفتن و آموختن‌ از تاریخ معنی ندارد ، زیرا تحول