به بعد حقیقت شده است . نه ، بر اساس سخن قدما کسی که امروز برای او مرکزیت خورشید و حرکت زمین به دور آن با دلایل متقن ثابت شده است‌ اینطور باید بگوید : در آن دو هزار سال همه علما اشتباه کرده بودند ، آنچه که آنها می‌گفتند حقیقت نبود ، خطای محض بود .

وجه شبهه " اجماع از نظر اهل سنت " و نظریه اگوست کنت

نظریه اگوست کنت در تعریف حقیقت - که فیلیسین شاله نیز آن نظریه را انتخاب می‌کند در دنیای اسلام نظیر نظریه‌ای است که فقهای اهل تسنن در مورد " اجماع " دارند . البته این یک مسئله استطرادی است که در وسط کلام ذکر می‌کنم ولی بی فایده نیست .
هم علمای شیعه و هم علمای اهل تسنن ، اجماع را معتبر می‌دانند ، ولی‌ شیعه اجماع را به گونه‌ای معتبر می‌داند و سنی به گونه‌ای دیگر . اهل تسنن‌ می‌گویند اساسا اتفاق علما خودش به اصطلاح " موضوعیت " دارد ، یعنی اگر در یک زمان علمای اسلام روی یک مسئله فقهی وفاق نظر پیدا کنند که مثلا فلان چیز حلال است ، همین قدر که اتفاق نظر پیدا کردند ، دیگر آن چیز حلال‌ است . گفته‌اند معنی سخن پیغمبر که فرموده است : " « لا تجتمع امتی علی‌ خطاء » " [١] امت من بر خطا اتفاق نمی‌کنند که این را خودشان نقل‌ کرده‌اند این است که هر گاه امت من بر رأیی وفاق پیدا کردند ، همان‌ وفاقشان ، عین حقیقت است ، و اگر در زمانی دیگر ، علمای

[١] سنن ابن ماجه ، کتاب فتن ، صفحه ٨ ، با این عبارت : ان امتی لا

تجتمع علی ضلاله » .