است که جامعه شناسی ، قانون موجود را جامعه را بیان می‌کند ولی فلسفه‌ تاریخ ، قانون تحولات جامعه را بیان می‌کند ، اینجاست که عامل زمان در کار می‌آید .
قرآن به طور صریح و قاطع تاریخ را برای مطالعه عرضه می‌دارد . پس تاریخ‌ هم خودش یک منبع برای شناخت است . در این زمینه ما در قرآن آیاتی‌ داریم ، مانند : « قل سیروا فی الارض »[١] بروید در زمین گردش کنید ، « ا فلم یسیروا فی الارض »[٢] چرا اینها در زمین گردش نمی‌کنند ؟ یعنی‌ بروید آثار تاریخی را مطالعه کنید [٣] و بعد ببینید که زندگی و جامعه‌ بشر چه تحولات تاریخی پیدا کرده است .
باز علی ( ع ) در وصیتی که در نهج‌البلاغه به امام حسن ( ع ) می‌کند جمله‌ بزرگی دارد که به انسان ایمان بیشتری می‌بخشد . علی ( ع ) که از نسل اول‌ اسلام است به امام حسن ( ع ) دستور می‌دهد : پسرم ! احوال امم و ملل و تواریخ را به دقت مطالعه کن و از آنها درس بیاموز ! بعد چنین تعبیری‌ دارد : « ای بنی انی و ان لم اکن عمرت عمر من کان قبلی فقد نظرت فی‌ اعمالهم و فکرت فی اخبارهم و سرت فی اثارهم حتی عدت کاحدهم . بل کانی‌ بما انتهی الی من امورهم قد عمرت مع اولهم الی اخرهم » [٤] . پسرکم ! اگر چه عمر محدودی دارم و با امتهای گذشته نبوده‌ام که از نزدیک وضع و حال آنها را مطالعه کرده باشم ،

[١] سوره‌های انعام ، نمل ، عنکبوت ، روم به ترتیب آیات ١١ ، ٦٩ ، ٢٠ و . ٤٢ [٢] سوره غافر آیه ٨٢ ، و سوره محمد آیه . ١٠ [٣] این گردش در زمین برای مطالعه طبیعت نیست ( البته آنجایی که با این تعبیر آمده است ) . آنجا که با تعبیر " سیر در زمین " آمده است‌ برای مطالعه تاریخ است . [٤] نهج‌البلاغه ، نامه . ٣١