[ خودآگاه ] را با حس باطن شهود می‌کنیم ، اما روان ناخودآگاه را از کجا درک می‌کنیم ؟ آیا فروید و امثال فروید روان ناخودآگاه را در لابراتوار کشف کردند ؟ اگر در لابراتوار ببینند که جسمانی است و روان نیست . روان‌ را کسی در لابراتوار نمی‌بینید ( هیچکس هم چنین ادعایی نکرده است ) ، و اگر بگوئید که خودشان این را در خودشان احساس می‌کردند ، آن وقت می‌شود روان خودآگاه آری ، از مجموع علائم و نشانه‌هائی که در روان خودآگاه دیدند ، کم کم آن را کشف کردند . از این علائم و بروزات و ظهورات ، مخصوصا از آنچه که در عالم رؤیا برای انسان رخ می‌دهد [ به وجود روان ناخودآگاه پی‌ بردند ] . عالم رؤیا برای فروید یک کلید حل معمای روان ناخودآگاه شد ، یعنی از وجود رؤیاها توانست پی ببرد که انسان روان ناخودآگاهی دارد که‌ نمی‌توان آن را در زیر ذره‌بین‌ها دید و یا شهود باطن کرد ( مثلا آگاهی‌ روانشناسی از آن پیدا کرد ) . علائم در مجموع نشان داد که ما یک چنین‌ غیب و پنهانی داریم . این چه نوع شناختی است ؟ این همان شناخت آیه‌ای است که جلسه گذشته‌ عرض کردم ، یعنی خدای متعال به ذهن انسان خاصیتی داده است که از آنچه‌ می‌بیند و حس می‌کند به عنوان علامت و نشانه [ استفاده می‌کند تا ] درون و باطنی را که پشت آن است کشف کند . روان ناخودآگاه را بشر کشف کرد - نه اینکه احساس کرد ، کشف کرد - غیبی را از شهادت کشف کرد . آیا سیاره نپتون برای اولین بار به وسیله دوربین کشف شد ؟ خیر ، مردی‌ ریاضیدان و ستاره‌شناس وقتی همه منظومه شمسی را زیر نظر گرفت گفت باید در آن قسمت از فضا هم مداری باشد و سیاره‌ای